Дауысты дыбыстардың жіктелуі: тілдің, жақтың және еріннің қатысына қарай
Қазақ тіліндегі 12 дауысты дыбыстың үш түрлі белгісі бойынша ғылыми классификациясы: жуан-жіңішке, ашық-қысаң, еріндік-езулік жұптары.
Қазақ тіліндегі дауысты дыбыстар сөйлеу мүшелерінің қатысына қарай 3 түрлі белгі бойынша жіктеледі:
1. Тілдің қатысына қарай: Жуан және Жіңішке;
2. Жақтың ашылу дәрежесіне қарай: Ашық және Қысаң;
3. Ерін мен езудің қатысына қарай: Еріндік және Езулік.
Бұл белгілердің әрқайсысы сөздің дыбыстық үндестігі мен орфоэпиялық әуезін анықтайды.
Үш белгі
- Жуан дауыстылар (тіл арты): Тіл артқа қарай тартылып, тілдің үстіңгі жағы таңдайға көтерілгенде жасалады: А, О, Ұ, Ы (сонымен бірге жуан сөздегі У, И, Э);
- Жіңішке дауыстылар (тіл алды): Тіл алға қарай созылып, ұшы төменгі күрек тіске тигенде жасалады: Ә, Ө, Ү, І, Е (және жіңішке сөздегі У, И).
А, О, Ұ, Ы
Ә, Ө, Ү, І, Е
- Ашық дауыстылар: Жақ кең ашылып, ауа еркін шығады: А, Ә, О, Ө, Е, Э;
- Қысаң дауыстылар: Жақ тар ашылып, тіл таңдайға жақындайды: Ы, І, И, Ұ, Ү, У.
Қысаң дауыстылар (әсіресе ы, і) сөйлегенде өте қысқа, келте айтылады.
А, Ә, О, Ө, Е
Ы, І, И, Ұ, Ү, У
- Еріндік дауыстылар: Ерін алға қарай дөңгеленіп, сүйірленіп шығады: О, Ө, Ұ, Ү, У;
- Езулік дауыстылар: Ерін жиырылып, езу екі жаққа қарай тартылады: А, Ә, Е, Э, Ы, І, И.
Еріндік дыбыстар көркем сөзде ерекше әуезді естіледі: «бұлбұл құс», «көк өзен».