Жаңа сөздер (неологизмдер), термин сөздер және кірме сөздер

Ғылым, техника, мәдениет және қоғамдық өмірдің қарқынды дамуына байланысты тілге жаңадан енген немесе жасалған сөздер неологизмдер (грекше neos — жаңа, logos — сөз) деп аталады.

Мысалдар:

- Ғарышкер, ұшақ, суреттеме, төлқұжат, үндеухат;

- Компьютерлік технологиялар: ғаламтор (интернет), бағдарламалама, желі, планшет, цифрландыру.

Уақыт өте келе неологизмдер жалпыхалықтық тілге сіңіп, жаңалық қасиетін жоғалтады (мысалы, кезінде «ғарышкер» неологизм болса, бүгінде күнделікті сөз).

Ғылымның, техниканың, өнер мен шаруашылықтың белгілі бір саласында арнайы ұғымды білдіретін нақты, бір мағыналы сөздерді термин сөздер дейміз.

Терминдердің ерекшеліктері:

1. Олар қатаң бір ғана мағынада қолданылады;

2. Эмоциялық, көркемдік бояуы болмайды;

- Тіл білімі терминдері: фонема, морфема, синтаксис, зат есім;

- Математика терминдері: гипотенуза, косинус, интеграл, теңдеу;

- Биология терминдері: фотосинтез, хромосома, жасуша, хлорофилл.

Басқа халықтармен саяси, экономикалық, мәдени байланыстар нәтижесінде басқа тілдерден ауысып енген сөздерді кірме сөздер (заимствованные слова) дейміз:

- Араб және парсы тілдерінен: мектеп, кітап, ғылым, қалам, дәптер, мұғалім;

- Орыс тілі және орыс тілі арқылы еуропа тілдерінен: вокзал, пойыз, телефон, театр, космос, футбол, кино.

Қазақ тіліне енген кірме сөздер көбінесе қазақ тілінің үндестік заңына бейімделіп айтылған (самауыр — самовар, бөтелке — бутылка).

Қазақ тіл білімі шет сөздерді төл ұғыммен сәтті алмастырған мысалдар:

- Самолет $\rightarrow$ Ұшақ;

- Вертолет $\rightarrow$ Тікұшақ;

- Космонавт $\rightarrow$ Ғарышкер;

- Бассейн $\rightarrow$ Жүзу алабы;

- Процент $\rightarrow$ Пайыз.