Сингармонизм — үндестік заңы: буын үндестігі және дыбыс үндестігі

Сингармонизм (грекше syn — бірге, harmonia — үндесу, үйлесу) — сөз ішіндегі және сөз бен қосымша арасындағы дыбыстардың бір-біріне ықпал етіп, өзара үйлесіп үндесу заңы.

Қазақ тілінде сингармонизм екі үлкен салаға бөлінеді:

1. Буын үндестігі (дауыстылардың үндесуі);

2. Дыбыс үндестігі (дауыссыздардың өзара ықпалы).

Қазақ тілінде түбір сөздің соңғы буыны жуан болса, оған жалғанатын барлық қосымшалар да тек жуан болады. Егер түбір жіңішке болса, қосымшалар да тек жіңішке болады:

- Жуан: жыл-қы + лар + ымыз + дың + ға (барлығы тек жуан);

- Жіңішке: мек-теп + тер + іміз + де + гі (барлығы тек жіңішке).

Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар бар: -хана (кітапхана), -кер/-гер (айлакер), -қор/-паз (өнерпаз), -нікі/-дікі (атамнікі), -мен/-бен/-пен (баламен).

Сөз ішінде немесе сөз аралығында қатар келген дауыссыз дыбыстардың бір-біріне тигізетін әсерін дыбыс үндестігі дейміз. Ықпалдың 3 түрі бар:

1. Ілгерінді ықпал — алдыңғы дыбыстың өзінен кейінгі дыбысқа әсер етуі:

- Сөз қатаңға бітсе, қосымша қатаңнан басталады: «хат-тар», «сабақ-тан»;

2. Кейінді ықпал — соңғы дыбыстың өзінің алдында тұрған дыбысқа кері әсер етуі:

- Дауысты дыбыс алдындағы қатаңды ұяңдатады: сабақ + ы = сабағы (қ $\rightarrow$ ғ), жүрек + і = жүрегі (к $\rightarrow$ г), доп + ы = добы (п $\rightarrow$ б);

3. Тоғыспалы ықпал — екі дыбыстың бір-біріне өзара әсер етіп, екеуінің де өзгеруі:

- «Ақ ешкі» $\rightarrow$ айтылуы: [ағешкі], «Дос бол» $\rightarrow$ [дозбол].

Сингармонизмді білу:

- Сөздерге жалғауларды қатесіз жалғауға көмектеседі;

- Орфоэпиялық нормамен әуезді сөйлеуге үйретеді;

- Шет тілден енген сөздердің қазақ тіліне бейімделу заңдылығын түсіндіреді.