Сөйлемнің тұрлаусыз мүшелері: анықтауыш, толықтауыш және пысықтауыш

Тұрлаулы мүшелердің (бастауыш пен баяндауыштың) мағынасын толықтырып, анықтап, айқындап тұратын мүшелерді тұрлаусыз мүшелер (второстепенные члены предложения) дейміз.

Тұрлаусыз мүшелер үшеу:

1. Анықтауыш (Определение);

2. Толықтауыш (Дополнение);

3. Пысықтауыш (Обстоятельство).

Зат есімнің алдында тұрып, оның сынын, сапасын, мөлшерін немесе кімге тиесілі екенін білдіретін тұрлаусыз мүшені анықтауыш дейміз.

- Сұрақтары: Қандай? Қай? Кімнің? Ненің? Қанша? Неше? Неobserver?

- Графикалық белгіленуі: Асты ИРЕК СЫЗЫҚПЕН сызылады ($\sim\sim\sim$).

Мысалдар:

- «[Көркем] әдебиетті сүйіп оқимын.» (Қандай әдебиет? $\rightarrow$ Көркем);

- «[Абайдың] өлеңдері өте мағыналы.» (Кімнің өлеңдері? $\rightarrow$ Абайдың);

- «[Он бірінші] сынып емтихан тапсырды.» (Неobserver сынып? $\rightarrow$ Он бірінші).

Баяндауыш білдіретін қимылдың объектісін, затын білдіретін тұрлаусыз мүшені толықтауыш дейміз.

- Сұрақтары: атау мен іліктен басқа барлық септіктердің сұрақтары: Кімді? Нені? Кімге? Неге? Кімде? Неде? Кімнен? Неден? Кіммен? Немен?

- Графикалық белгіленуі: Асты ҮЗІК СЫЗЫҚПЕН сызылады (- - -).

Толықтауыш екіге бөлінеді:

1. Тура толықтауыш — табыс септігінде келеді (Кімді? Нені?): кітап-ты оқыды, хат-ты жазды;

2. Жанама толықтауыш — басқа септіктерде келеді: ана-ға көмектесті, қалам-мен жазды, дос-тан естіді.

Қимыл-әрекеттің қалай, қашан, қайда, не мақсатпен орындалғанын білдіретін тұрлаусыз мүшені пысықтауыш дейміз.

- Сұрақтары: Қалай? Қайтіп? Қашан? Қайда? Қайдан? Неліктен? Не мақсатпен?

- Графикалық белгіленуі: Асты НҮКТЕЛІ ҮЗІК СЫЗЫҚПЕН сызылады (-.-.-).

Мысалдар:

- «Балалар мектепке [жүгіріп] (қалай?) келді.»

- «Біз [кеше] (қашан?) [Алматыға] (қайда?) жеттік.»