Сөз таптарына шолу: негізгі және көмекші сөз таптары

Тіліміздегі сан мыңдаған сөздер білдіретін мағынасына, қойылатын сұрағына және сөйлемдегі қызметіне қарай белгілі бір топтарға бірігеді. Мұндай топтарды сөз таптары (части речи) дейміз.

Қазақ тілінде барлығы 9 сөз табы бар. Олар екі үлкен топқа бөлінеді:

1. Негізгі (атаушы) сөз таптары: лексикалық дербес мағынасы бар, белгілі бір сұраққа жауап береді, сөйлем мүшесі бола алады (Зат есім, Сын есім, Сан есім, Есімдік, Етістік, Үстеу).

2. Көмекші сөз таптары: дербес мағынасы жоқ, сұрақ қойылмайды, өздігінен сөйлем мүшесі бола алмайды (Шылау, Еліктеу сөздер, Одағайлар).

Бастауыш сыныпта біз келесі негізгі сөз таптарын меңгереміз:

- Зат есім: заттың атын білдіреді (Кім? Не?) $\rightarrow$ «оқушы», «дәптер»;

- Сын есім: заттың сынын, сапасын білдіреді (Қандай? Қай?) $\rightarrow$ «қызыл», «білімді»;

- Сан есім: заттың санын, ретін білдіреді (Қанша? Неше? Неobserver?) $\rightarrow$ «бес», «үшінші»;

- Есімдік: заттың атын, санын, сынын алмастырады (Мен, сен, бұл, кім?) $\rightarrow$ «біз», «осы»;

- Етістік: заттың қимылын білдіреді (Не істеді? Не қылды?) $\rightarrow$ «жазды», «келді».

Көмекші сөздерге ең алдымен шылаулар (служебные слова / союзы и предлоги) жатады. Олар сөз бен сөзді, сөйлем мен сөйлемді байланыстырады:

- Және, мен, бен, пен, бірақ, өйткені, үшін, туралы, сияқты.

Мысал: «Асқар [мен] Айдос кітапханаға барды.» Мұндағы «мен» — көмекші сөз, оған сұрақ қойылмайды.

Сөйлемді сөз таптарына талдау тәртібі:

«Ақылды бала үшінші сыныпта жақсы оқиды.»

1. Ақылды — қандай? $\rightarrow$ сын есім;

2. Бала — кім? $\rightarrow$ зат есім;

3. Үшінші — неobserver? $\rightarrow$ сан есім;

4. Сыныпта — қайда? (неде?) $\rightarrow$ зат есім;

5. Жақсы — қалай? $\rightarrow$ сын есім;

6. Оқиды — не істейді? $\rightarrow$ етістік.