Сөз тіркесі синтаксисі: қиысу, матасу, меңгеру, жанасу, қабысу

Толық мағыналы екі немесе одан да көп сөздің грамматикалық және мағыналық жағынан бір-біріне бағына байланысуын сөз тіркесі (словосочетание) дейміз.

Сөз тіркесінің құрылымы:

1. Бағыныңқы сыңар (бірінші тұрады, сұрақ қойылады);

2. Басыңқы сыңар (екінші тұрады, бағындырып алады).

Мысал: «қызық кітап» $\rightarrow$ кітап (басыңқы), қандай кітап? $\rightarrow$ қызық (бағыныңқы).

Қазақ тілінде басыңқы сыңар әрқашан бағыныңқыдан кейін (соңында) орналасады!

Сөздер бір-бірімен 4 түрлі тәсіл арқылы байланысады:

1. Жалғаулар арқылы;

2. Шылаулар арқылы;

3. Сөздердің орын тәртібі арқылы;

4. Интонация (дауыс ырғағы) арқылы.

Осы тәсілдерге негізделген қазақ тілінде сабақтаса байланысудың 5 түрі бар:

- Қиысу, Матасу, Меңгеру, Қабысу, Жанасу.

1. Қиысу — бастауыш пен баяндауыштың жақ және сан жағынан бір-бірімен сәйкесе байланысуы: Мен оқы-дым, Сен оқы-дың, Біз оқы-дық.

2. Матасу — бағыныңқы сыңары ІЛІК септікте (-ның/-нің), ал басыңқы сыңары ТӘУЕЛДІК жалғауында келетін байланыс түрі: Мектеп-тің аула-сы, Абай-дың өлең-і, біз-дің үй-іміз.

3. Меңгеру — басыңқы сыңардың талап етуімен бағыныңқы сыңардың атау мен іліктен басқа жанама септіктерде (барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес) келуі:

- Кітап-ты оқу (табыс), ауыл-ға бару (барыс), көлік-пен келу (көмектес), үй-де отыру (жатыс).

Бұл байланыстарда ешқандай жалғау қатыспайды, тек орын тәртібі шешуші рөл атқарады:

4. Қабысу — бағыныңқы сөз бен басыңқы сөз ешқандай жалғаусыз, тек орын тәртібі мен жанаса қатар тұруы арқылы байланысады (көбінесе сын есім + зат есім, сан есім + зат есім):

- Әдемі қыз, биік тау, он оқушы, ағаш көпір, темір есік.

5. Жанасу — бағыныңқы сыңар (көбінесе үстеу, еліктеу сөз) басыңқы етістіктің алдында жанаса тұрып, оның белгісін білдіруі:

- Жылдам жүру, бүгін келу, тарс құлады, өте әдемі.