Зат есімнің көптік жалғаулары және септіктерге кіріспе

Зат есімге көптік жалғаулары (-лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер) мынадай тәртіппен жалғанады:

1. Дауыстылардан соң: қала-лар, өзен-дер (ж, з соң), әже-лер;

2. Үнді (р, л, й, у) дыбыстарынан соң: қар-лар, көл-дер, ай-лар, тау-лар;

3. Үнді (м, н, ң) мен ұяң (ж, з) дыбыстарынан соң: адам-дар, орман-дар, аң-дар, қыз-дар, көз-дер;

4. Қатаң дауыссыздардан соң: тас-тар, мектеп-тер, жарыс-тар, құс-тар.

Сөйлемде сөздер бір-бірімен септік жалғаулары арқылы байланысады. Зат есімнің септік жалғаулары арқылы өзгеруін септелу (склонение) дейміз.

Қазақ тілінде барлығы 7 септік бар. 3-сыныпта біз олардың алғашқы үшеуімен терең танысамыз:

1. Атау септік;

2. Ілік септік;

3. Барыс септік.

1. Атау септік — сөздің бастапқы қалпы. Жалғауы болмайды. Сұрақтары: Кім? Не? Кімдер? Нелер? (Мысал: оқушы, мектеп, көл).

2. Ілік септік — заттың біреуге тиесілі екенін білдіреді. Сұрақтары: Кімнің? Ненің? Жалғаулары: -ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің (Мысал: оқушы-ның кітабы, мектеп-тің ауласы, көл-дің суы).

3. Барыс септік — қимылдың бағытталған орнын, мақсатын білдіреді. Сұрақтары: Кімге? Неге? Қайда? Жалғаулары: -ға/-ге, -қа/-ке, -на/-не (Мысал: оқушы-ға айтты, мектеп-ке барды, ауыл-ға келді).

Сөйлемдегі септік жалғауларын табу үшін сұрақ қоямыз:

- «Асқар (кім? $\rightarrow$ Атау) қалаға (қайда? $\rightarrow$ Барыс) барды.»

- «Әкемнің (кімнің? $\rightarrow$ Ілік) көлігі жаңа.»