Зат есімнің 7 септігі: септелу жүйесі және сұрақтары
Қазақ тіліндегі барлық 7 септік (Атау, Ілік, Барыс, Табыс, Жатыс, Шығыс, Көмектес), олардың сұрақтары, жалғаулары және сөйлемдегі мәні.
Қазақ тілінде зат есімнің сөйлемде басқа сөздермен грамматикалық байланысқа түсуінің 7 септік формасы бар:
1. Атау септік;
2. Ілік септік;
3. Барыс септік;
4. Табыс септік;
5. Жатыс септік;
6. Шығыс септік;
7. Көмектес септік.
Әрбір септіктің өзіне ғана тән сұрақтары мен жалғаулары болады.
Септіктер кестесі
Толық септік кестесі:
- Атау: Кім? Не? Жалғауы: жоқ (бала, мектеп);
- Ілік: Кімнің? Ненің? Жалғауы: -ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің (бала-ның, мектеп-тің);
- Барыс: Кімге? Неге? Қайда? Жалғауы: -ға/-ге, -қа/-ке, -на/-не (бала-ға, мектеп-ке);
- Табыс: Кімді? Нені? Жалғауы: -ны/-ні, -ды/-ді, -ты/-ті, -н (бала-ны, мектеп-ті);
- Жатыс: Кімде? Неде? Қайда? Жалғауы: -да/-де, -та/-те, -нда/-нде (бала-да, мектеп-те);
- Шығыс: Кімнен? Неден? Қайдан? Жалғауы: -нан/-нен, -дан/-ден, -тан/-тен (бала-дан, мектеп-тен);
- Көмектес: Кіммен? Немен? Жалғауы: -мен, -бен, -пен (бала-мен, мектеп-пен).
Табыс септік (Винительный)
Жатыс септік (Местный)
Шығыс септік (Исходный)
Көмектес септік (Творительный)
Көмектес септіктің ерекшелігі
Көмектес септігінің жалғаулары (-мен, -бен, -пен) жуан сөздерге де, жіңішке сөздерге де өзгеріссіз осы күйінде жалғана береді: «қалам-мен», «дәптер-мен»!
«Кітап» сөзін септейік:
- Атау: кітап;
- Ілік: кітап-тың;
- Барыс: кітап-қа;
- Табыс: кітап-ты;
- Жатыс: кітап-та;
- Шығыс: кітап-тан;
- Көмектес: кітап-пен.
Септелу үлгісі
Сөйлем мүшесін септік бойынша талдау:
«Асқар (Атау) қарындашпен (Көмектес) альбомға (Барыс) әдемі сурет (Табыс) салды.»