Дауыссыз дыбыстардың жіктелуі: қатаң, ұяң, үнді және олардың жасалу орны

Қазақ тіліндегі 25 дауыссыз дыбыс үн мен салдырдың қатысына қарай 3 үлкен топқа бөлінеді:

1. Қатаң дауыссыздар: Тек салдырдан тұрады (дауыс шымылдығы дірілдемейді): К, Қ, П, С, Т, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Һ.

2. Ұяң дауыссыздар: Салдыр мен үннің қосындысынан тұрады, бірақ салдыры басым: Б, В, Г, Ғ, Д, Ж, З.

3. Үнді дауыссыздар: Үні басым, салдыры өте аз: Р, Л, Й, У, М, Н, Ң.

Дыбыстың ауыз қуысында қай мүшелердің тосқауылынан шығатынына қарай:

1. Ерін дауыссыздары:

- Қос ерін: П, Б, М;

- Ерін-тіс: Ф, В;

2. Тіл алды дауыссыздары (тіл ұшы тіске не қызыл иекке тиеді): Т, Д, С, З, Ш, Ж, Ц, Ч, Н, Л, Р;

3. Тіл ортасы дауыссызы: Й;

4. Тіл арты дауыссыздары: К, Г, Қ, Ғ, Ң, Х;

5. Көмей дауыссызы: Һ.

Сөздің соңғы дыбысы мен жалғанатын қосымшаның бірінші дыбысы үндесуі тиіс:

- Қатаңнан кейін қатаң жалғанады: бастық-қа, хат-тар, мектеп-тен;

- Ұяңнан кейін ұяң немесе үнді жалғанады: жаз-да, қыз-дар, көз-бен;

- Дауысты мен үндіден соң: дала-ға, бала-лар, орман-да.

«Қазақстан» сөзіндегі дауыссыздарға талдау:

- Қ — қатаң, тіл арты, шұғыл;

- З — ұяң, тіл алды, ызың;

- С — қатаң, тіл алды, ызың;

- Т — қатаң, тіл алды, шұғыл;

- Н — үнді, тіл алды, мұрын жолды.