Лексика: сөздің тура және ауыспалы мағынасы, көп мағыналы сөздер
Тілдің лексикалық қоры, сөз мағыналарының табиғаты, көп мағыналы сөздер (полисемия), метафора мен метонимияның бастамасы.
Тілдегі барлық сөздердің жиынтығын тілдің сөздік құрамы немесе лексика (лексикон) дейміз. Ал осы сөз байлығын, сөздердің мағынасын, шығу тегін зерттейтін ғылымды лексикология деп атайды.
Қазақ тілі — әлемдегі ең бай, сөздік қоры мол тілдердің бірі. Онда адамның көңіл-күйін, табиғат құбылыстарын, ұлттық тұрмысты дәл сипаттайтын жүз мыңдаған төл сөздер бар.
Лексика
1. Сөздің тура мағынасы — сөздің алғашқы, негізгі, тікелей затты білдіретін мағынасы: «баланың көзі», «алтын сырға», «жылы су».
2. Сөздің ауыспалы мағынасы — ұқсастығына, қызметіне немесе байланысына қарай бір заттың атауын екінші затқа көшіру арқылы пайда болған қосымша мән:
- «Бұлақтың көзі» (су шығатын тесік, адам көзіне ұқсас);
- «Алтын күз» (жапырақтың сары түсі алтынға ұқсас);
- «Жылы сөз» (жағымды, мейірімді сөз);
- «Өткір тіл» (шешен, тапқыр сөз).
Тура мағына
Ауыспалы мағына
Көркемдегіш құрал
Ауыспалы мағыналы сөздер көркем әдебиетте метафора мен кейіптеудің негізін құрайды!
Бір сөздің бірнеше өзара жақын мағынада қолданылуын сөздің көп мағыналылығы (полисемия) дейміз.
Мысалы, «БАС» сөзінің мағыналары:
1. Адамның басы (дене мүшесі — тура мағына);
2. Таудың басы (шыңы);
3. Сөздің басы (басталуы);
4. Жолдың басы;
5. Бұлақтың басы.
Бұл мағыналардың барлығында ортақ ұқсастық бар: «ең жоғарғы» немесе «ең алғашқы» бөлшек деген түсінік сақталған.
Көп мағыналы сөздер
Тек бір ғана нақты ұғымды білдіретін сөздер бір мағыналы сөздер деп аталады:
- Ғылыми терминдер: оттек, гипотенуза, фонема;
- Арнайы зат атаулары: комбайн, трамвай, шанышқы.