Тұрақты сөз тіркестері (фразеологизмдер) және мақал-мәтелдер

Екі немесе одан да көп сөздердің тіркесуінен жасалып, біртұтас бір ғана мағынаны білдіретін, құрамындағы сөздерді өзгертуге келмейтін дайын тіркестерді тұрақты сөз тіркестері немесе фразеологизмдер дейміз.

Тұрақты тіркестердің қасиеттері:

1. Олар сөйлеу барысында қолдан жасалмайды, тілде дайын күйінде өмір сүреді;

2. Құрамындағы сөздерді басқа сөзбен ауыстыруға немесе орнын алмастыруға болмайды;

3. Сөйлемде барлық сөзі бірігіп, БІР ҒАНА сөйлем мүшесі болады.

Көптеген фразеологизмдерді бір ғана қарапайым сөзбен ауыстырып айтуға болады:

- Ит өлген жер $\rightarrow$ Өте алыс;

- Төбесі көкке жетті $\rightarrow$ Қатты қуанды;

- Қас пен көздің арасында $\rightarrow$ Өте тез, лезде;

- Мұрнын шүйірді $\rightarrow$ Менсінбеді, тәкаппарланды;

- Қой аузынан шөп алмас $\rightarrow$ Өте жуас, момын;

- Жүрек жұтқан $\rightarrow$ Батыр, қорықпайтын.

Салыстырып көрейік:

1. Еркін сөз тіркесі: «Қара көйлек» — сөздердің әрқайсысы өз мағынасында тұр, «қара» сөзін «қызыл» деп өзгерте аламыз.

2. Тұрақты тіркес: «Қара жүрек» — қатыгез, мейірімсіз адам дегенді білдіреді. Мұндағы «қараны» басқа түспен ауыстыруға мүлде болмайды!

Сөйлем ішіндегі қызметі:

«Балалардың қуаныштан [төбесі көкке жетті].»

Мұнда «төбесі көкке жетті» тіркесі тұтасымен бір сұраққа («не істеді?») жауап беріп, баяндауыш болып тұр.