Айқындауыш мүшелер және күрделенген бірыңғай мүшелер
Айқындауыш ұғымы, оңашаланған және қосалқы айқындауыштар, жалпылауыш сөздермен келген бірыңғай мүшелер және олардың тыныс белгілері (қос нүкте және сызықша).
Өзінің алдындағы сөйлем мүшесінің мағынасын дәлірек, нақтырақ түсіндіріп, айқындап тұратын ерекше мүшені айқындауыш (обособленное пояснительное приложение) дейміз.
Айқындауыш өзі анықтап тұрған сөзбен бірдей сұраққа жауап береді және сол мүшенің қызметін қайталайды.
Айқындауыштың екі түрі бар:
1. Қосалқы айқындауыш;
2. Оңашаланған айқындауыш.
Айқындауыш мүше
Өзі айқындап тұрған сөзден кейін келіп, дауыс ырғағы жағынан оқшауланып тұратын айқындауышты оңашаланған айқындауыш дейміз.
Тыныс белгісі:
- Оңашаланған айқындауыш екі жағынан да ҮТІРМЕН (немесе сызықшамен) ажыратылады:
- «Біз, [оқушылар], емтиханға тыңғылықты дайындалдық.»
- «Ертең, [жексенбі күні], саяхатқа шығамыз.»
- «Астана қаласы — [еліміздің бас қаласы] — күннен-күнге көркейіп келеді.»
Оңашаланған айқындауыш
Бірыңғай мүшелердің бәріне ортақ ұғымды жинақтап көрсететін сөзді жалпылауыш сөз (обобщающее слово) дейміз.
Тыныс белгілерінің екі басты ережесі:
1. Егер жалпылауыш сөз бірыңғай мүшелердің АЛДЫНДА келсе, одан кейін ҚОС НҮКТЕ (:) қойылады:
- «Дүкеннен барлық оқу құралдарын: [дәптер], [қалам], [сызғыш], [өшіргіш] сатып алдым.»
2. Егер жалпылауыш сөз бірыңғай мүшелерден КЕЙІН келсе, оның алдынан СЫЗЫҚША (-) қойылады:
- «[Алма], [алмұрт], [шие], [өрік] — бәрі бақта пісіп тұр.»
Жалпылауыш сөздер
Тыныс белгісін шатастырмаңыз!
Жалпылауыш сөз баста тұрса: ҚОС НҮКТЕ (:). Жалпылауыш сөз соңында келсе: СЫЗЫҚША (-)!
Мысал: «Бүкіл отбасымыз: атам, әжем, әкем және анам дастарқан басына жиналды.»
- «Бүкіл отбасымыз» — жалпылауыш сөз, одан кейін қос нүкте қойылған;
- «атам, әжем, әкем, анам» — бірыңғай бастауыштар.