Оқшау сөздер: қаратпа, қыстырма және одағай сөздердің тыныс белгілері
Сөйлем мүшелерімен грамматикалық байланысқа түспейтін оқшау сөздер: қаратпа сөздер (тыңдаушының назарын аудару), қыстырма сөздер (сөйлеушінің көзқарасы), одағайлар және олардың тыныс белгілері.
Сөйлемдегі басқа сөздермен сабақтаса немесе салаласа байланыспайтын, сөйлем мүшесі бола алмайтын, бірақ сөйлемге ерекше реңк беретін сөздерді оқшау сөздер (вводные и обособленные слова) дейміз.
Оқшау сөздердің 3 түрі бар:
1. Қаратпа сөздер;
2. Қыстырма сөздер;
3. Одағайлар.
Үш түрлі оқшау сөз
Сөйлеушінің назарын өзіне аудару үшін айтылған сөздерді қаратпа сөз дейміз:
- «[Балалар], сабақ басталды.»
- «Кел, [досым], төрге шық!»
- «Өркенің өссін, [қарағым]!»
Тыныс белгісі: сөйлемнің басында келсе — үтір (немесе леп белгісі), ортасында келсе — екі жағынан үтір, соңында келсе — алдынан үтір қойылады.
Қаратпа сөз (Обращение)
Сөйлеушінің айтылған ойға деген көзқарасын, сенімін, күмәнін немесе ойдың ретін білдіретін сөздерді қыстырма сөздер дейміз:
1. Сенімділік: әрине, сөзсіз, шынында, рас, даусыз;
2. Күмән: бәлкім, мүмкін, шамасы, сірә, тегі;
3. Ойдың реті: біріншіден, екіншіден, сонымен, қорыта айтқанда;
4. Ойдың кімнен шыққаны: меніңше, оның ойынша, біздіңше;
5. Сезім: бақытына қарай, өкінішке орай, абырой болғанда.
Тыныс белгісі: Қыстырма сөздер қай жерде тұрса да, ҮТІРМЕН ажыратылады!
Қыстырма сөз (Вводное слово)
Үтірді ұмытпа!
Қыстырма сөздердің барлығы (әрине, бәлкім, меніңше) сөйлемде міндетті түрде үтірмен бөлінеді!
Мысалдар:
- «[Әрине], біз ертең емтиханды сәтті тапсырамыз.» (Сенімділік білдірген қыстырма);
- «[Өкінішке орай], бүгін күн суытып кетті.» (Өкініш білдірген қыстырма);
- «[Мұғалім мырза], сұрақ қоюға бола ма?» (Қаратпа сөз).