Жай сөйлемнің түрлері: жақты, жақсыз, толымды, толымсыз, атаулы сөйлемдер
Жай сөйлемнің құрылымдық және синтаксистік классификациясы: жақты және жақсыз сөйлемдер, толымды және толымсыз сөйлемдер, атаулы сөйлемдердің ерекшелігі.
Жай сөйлемдер құрамындағы мүшелердің қатысуына және мағыналық сипатына қарай мынадай түрлерге бөлінеді:
1. Бастауыштың қатысына қарай: Жақты және Жақсыз сөйлемдер;
2. Ойдың толықтығына қарай: Толымды және Толымсыз сөйлемдер;
3. Баяндауыштың бар-жоғына қарай: Атаулы сөйлемдер.
Сөйлем түрлері
1. Жақты сөйлем — бастауышы бар немесе баяндауыштың жіктік жалғауы арқылы бастауышы оңай табылатын сөйлем:
- «[Мұғалім] жаңа ережені түсіндірді.»
- «Ертең ауылға барамын (кім? Мен).»
2. Жақсыз сөйлем — бастауышы мүлдем болмайтын және оны ойша қоюға да келмейтін, қимыл субъектісіз өздігінен орындалатын сөйлем:
- «Маған кітап оқуға тура келді.»
- «Оның киноға барғысы келді.»
- «Далада ерте қараңғыланды.»
- «Уақытты босқа өткізуге болмайды.»
Жақты сөйлем
Жақсыз сөйлем
3. Толымды сөйлем — айтылайын деген ойға қажетті барлық мүшелері түгел қатысқан сөйлем: «Асқар кеше дүкеннен жаңа кітап сатып алды.»
4. Толымсыз сөйлем — диалог кезінде не мәнмәтінде белгілі болуы себепті кейбір мүшелері түсіп қалған сөйлем:
- «— Сен қайда барасың?»
- «— Кітапханаға.» (Толымсыз сөйлем: «Мен кітапханаға барамын» дегеннің орнына тек «кітапханаға» сөзі қалған).
Толымсыз сөйлем
Баяндауышы болмай, тек заттың, табиғат көрінісінің немесе мезгілдің атын атап көрсету арқылы құрылған сөйлемді атаулы сөйлем (номинативное предложение) дейміз:
- «Тынық түн. Айналада жымыңдаған сансыз жұлдыздар.»
- «Қыс. Сарышұнақ аяз.»
- «Кең дала. Еркін соққан самал жел.»
Атаулы сөйлемдер көркем шығармаларда оқиға орнын, мезгілді көркем бейнелеу үшін қолданылады.