Есімше: есімдік және етістік белгілері, шақтық мағынасы

Етістіктің есім сөздерге (әсіресе сын есім мен зат есімге) тән белгілерді қабылдаған ерекше түрін есімше (причастие) дейміз.

Есімшенің екі жақты қасиеті:

1. Етістікке тән қасиеттері: қимылды білдіреді, салт-сабақты болады, шақтық мағына береді, болымсыз түрде айтылады (оқыған — оқымаған);

2. Есім сөздерге тән қасиеттері: заттың сынын, белгісін білдіреді (қандай?), заттанып септеледі және тәуелденеді (оқыған-дар, айтқан-ың).

Есімше өткен, осы және келер шақ мағынасында қолданылады:

1. Өткен шақ есімшесі: -ған / -ген, -қан / -кен:

- Оқы-ған бала, кел-ген қонақ, жаз-ған хат;

2. Келер шақ есімшесі: -ар / -ер, -р, -мақ / -мек:

- Кел-ер жыл, айт-ар сөз, бара-р жол, оқы-мақ ойы;

3. Ауыспалы / Осы шақ есімшесі: -атын / -етін, -йтын / -йтін:

- Оқи-тын оқушы, келе-тін пойыз, сөйлей-тін адам.

Есімше сөйлемде негізінен екі қызмет атқарады:

1. Анықтауыш (сын есімше мағынасында, зат есімнің алдында келеді): «[Келген] қонақтар төрге шықты.» (Қандай қонақтар? $\rightarrow$ Келген);

2. Баяндауыш (жіктік жалғауымен тіркесіп сөйлемді аяқтайды): «Мен бұл кітапты кеше [оқығанмын].» (Не істегенмін? $\rightarrow$ Оқығанмын).

Сөйлемдегі есімшені талдау үлгісі:

«Оқитын баланың болашағы зор.»

- Оқитын — оқы (түбір) + йтын (келер шақ есімше жұрнағы), сөйлемде анықтауыш.