Етістіктің райлары: ашық рай, бұйрық рай, шартты рай және қалау рай
Етістіктің рай категориясы, сөйлеушінің қимылға көзқарасы мен қатынасы, 4 рай түрі (ашық, бұйрық, шартты, қалау райлары) және олардың жасалуы.
Іс-әрекеттің шындыққа қатысын және сөйлеушінің сол қимылға деген көзқарасын (хабарлауын, бұйыруын, тілеуін немесе шартын) білдіретін етістік формаларын рай (наклонение) дейміз.
Қазақ тілінде райдың 4 түрі бар:
1. Ашық рай;
2. Бұйрық рай;
3. Шартты рай;
4. Қалау рай.
4 рай түрі
1. Ашық рай (Изъявительное наклонение) — қимылдың үш шақтың бірінде (өткен, осы, келер шақта) нақты жүзеге асқанын, асып жатқанын не асатынын білдіреді: жазды, оқып отыр, барады.
2. Бұйрық рай (Повелительное наклонение) — қимылды орындауға бұйыру, талап ету, өтіну не кеңес беру мәнін білдіреді:
- Сен жаз, оқы, кел;
- Сіз жазыңыз, оқыңыз, келіңіз;
- Сендер жазыңдар, оқыңдар;
- Ол жазсын, келсін.
Ашық рай (Шақтар)
Бұйрық рай (Бұйыру)
3. Шартты рай (Условное наклонение) — бір қимылдың орындалуы екінші бір қимылға шарт болып тұрғанын білдіреді. Жұрнақтары: -са / -се:
- «Еңбек ет-се-ң, табысқа жетесің.»
- «Жаңбыр жау-са, шөп қалың шығады.»
4. Қалау рай (Желательное наклонение) — сөйлеушінің қимылды орындауға деген ықыласын, ниетін, арманын білдіреді. Жұрнақтары:
- -ғы/-гі, -қы/-кі + тәуелдік жалғауы + кел етістігі: жаз-ғы-м келеді, бар-ғы-сы келеді, көр-гі-міз келеді;
- -ғай/-гей: жаса-ғайсың, бол-ғай.
Шартты рай (-са/-се)
Қалау рай (-ғысы келеді)
Бір түбірдің әр түрлі райда өзгеруі:
- Ашық рай: «Асқар кітап оқыды.»
- Бұйрық рай: «Асқар, кітап оқы!»
- Шартты рай: «Асқар кітап оқыса, көп біледі.»
- Қалау рай: «Асқардың кітап оқығысы келеді.»