Көне сөздер: тарихи сөздер және архаизмдер

Қоғам өмірінің өзгеруіне, тарих пен тұрмыстың жаңаруына байланысты кейбір сөздер күнделікті қолданыстан шығып, сирек қолданылатын пассив сөздік қорға көшеді. Мұндай сөздерді көне сөздер (устаревшие слова) дейміз.

Көне сөздер тарихи шығармаларда, батырлар жырлары мен шешендік сөздерде дәуір тынысын, тарихи ортаны шынайы суреттеу үшін қызмет етеді.

Көне сөздер екіге бөлінеді:

1. Тарихи сөздер (Историзмы);

2. Архаизмдер (Архаизмы).

Өзі білдіретін заты, құбылысы немесе қоғамдық лауазымы бүгінде мүлдем жойылып, тарихта қалған сөздерді тарихи сөздер дейміз.

Тарихи сөздердің бүгінгі тілде синонимі немесе жаңа баламасы болмайды:

- Ежелгі лауазымдар мен шендер: хан, сұлтан, уәзір, би, болыс, жасауыл, қазы;

- Ежелгі қару-жарақтар: айбалта, қылыш, найза, дулыға, сауыт, садақ, қорамсақ;

- Тұрмыстық бұйымдар мен салық түрлері: кебеже, зекет, құшыр, барымта.

Заты немесе құбылысы бүгінгі күнде де бар, бірақ оның көне атауы өзгеріп, жаңа заманауи сөзбен алмастырылған көне сөздерді архаизмдер дейміз.

Архаизмдердің қазіргі тілде нақты синонимдері бар:

- Ақиқат $\rightarrow$ шындық;

- Ұлық $\rightarrow$ басшы, бастық;

- Бапкер $\rightarrow$ жаттықтырушы;

- Дүрия $\rightarrow$ жібек мата;

- Сәукеле $\rightarrow$ қалыңдықтың бас киімі;

- Жарапазан $\rightarrow$ діни мерекелік өлең.

Жазушылар мен ақындар (І. Есенберлин «Көшпенділер», М. Мағауин «Аласапыран») тарихи романдарда көне сөздерді әдейі қолданады:

- Өткен ғасырлардың бояуын, хан ордасының салтанатын, батырлар шайқасының рухын дәл бейнелеу үшін;

- Кейіпкерлердің сол дәуірге сай сөйлеу мәнерін сомдау үшін.