Құрмалас сөйлемге кіріспе: жай және құрмалас сөйлемдер
Жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің айырмашылығы, құрмалас сөйлемдегі грамматикалық негіздер (екі немесе одан да көп бастауыш-баяндауыш) және байланысу тәсілдері.
Құрылысына қарай сөйлемдер екі үлкен топқа бөлінеді:
1. Жай сөйлем (Простое предложение) — құрамында бір ғана ойды білдіретін, бір ғана бастауыш пен баяндауыштан (бір грамматикалық негізден) тұратын сөйлем: «Күн шықты.» «Балалар мектепке келді.»
2. Құрмалас сөйлем (Сложное предложение) — екі немесе одан да көп жай сөйлемдерден құралып, күрделі тұтас ойды білдіретін сөйлем: «[Күн шықты] да, [дала бірден жылынды].» (Мұнда екі бастауыш және екі баяндауыш бар!).
Жай сөйлем
Құрмалас сөйлем
Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдер екі түрлі жолмен байланысады:
1. Тек дауыс ырғағы (интонация) арқылы (арасына үтір қойылады):
- «Қоңырау соғылды, сабақ басталды.»
- «Күн батты, айнала қараңғыланды.»
2. Жалғаулық шылаулар арқылы (және, да/де, бірақ, өйткені, сондықтан):
- «Қоңырау соғылды және сабақ басталды.»
- «Жаңбыр жауды, бірақ ауа райы суытпады.»
Интонация және Шылаулар
Қалай тексеруге болады?
Сөйлемде неше қимыл (баяндауыш) барын сана! Егер 2 не одан көп қимыл иелерімен бірге келсе — ол ҚҰРМАЛАС сөйлем!
Құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдердің арасына әдетте ҮТІР (,) қойылады:
- «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей.» (Абай)
- «Жел соқты, теңіз толқыды.»
- «Біз ерте шықтық, сондықтан пойызға үлгердік.»
Құрмаластағы үтір
Екі жай сөйлемді біріктіру мысалы:
1-сөйлем: «Көктем келді.»
2-сөйлем: «Жыл құстары ұшып жетті.»
Құрмалас сөйлем: «Көктем келді де, жыл құстары ұшып жетті.»