Сөйлемнің бірыңғай мүшелері және тыныс белгілері
Бірыңғай мүшелер ұғымы, олардың бірдей сұраққа жауап беріп, бір сөзге бағынуы, үтірдің қойылу ережелері мен жалғаулық шылаулар.
Сөйлемде бірдей сұраққа жауап беріп, бір ғана сөйлем мүшесімен байланысып тұратын мүшелерді бірыңғай мүшелер (однородные члены предложения) дейміз.
Бірыңғай мүшелер сөйлемнің кез келген мүшесі бола алады:
- Бірыңғай бастауыштар: «[Асқар], [Әлихан] және [Димаш] шахмат үйірмесіне қатысады.» (Кімдер?);
- Бірыңғай баяндауыштар: «Балалар сабақта [жазды], [оқыды], [есептеді].» (Не істеді?);
- Бірыңғай анықтауыштар: «Бақта [қызыл], [сары], [көк] шарлар ілулі тұр.» (Қандай?);
- Бірыңғай толықтауыштар: «Дүкеннен [дәптер], [қалам], [сызғыш] сатып алдым.» (Нені?).
Бірыңғай мүшелер
Бірыңғай мүшелер арасында тыныс белгісі мынадай ережелер бойынша қойылады:
1. Егер бірыңғай мүшелер шылаусыз, санамалау интонациясымен айтылса, араларына міндетті түрде ҮТІР (,) қойылады:
- «Далада алма, алмұрт, шие пісіп тұр.»
2. Егер олардың арасында «және», «мен/бен/пен» жалғаулықтары келсе, олардың алдынан үтір қойылмайды:
- «Асан мен Үсен мектепке барды.»
- «Күн жылынды және қар еріді.»
3. Егер «бірақ», «дегенмен», «алайда» қарсылықты шылаулары келсе, олардың алдынан міндетті түрде үтір қойылады:
- «Ол көп оқыды, бірақ емтиханнан қорықты.»
Үтір ережесі
Назар аудар!
«Және», «мен/бен/пен» шылауларының алдынан ешқашан үтір қойылмайды!
Бірыңғай мүшелерді оқығанда ерекше санамалау дауыс ырғағы қолданылады:
Әрбір бірыңғай сөзден кейін сәл ғана үзіліс (пауза) жасалады, ал соңғы сөзде дауыс бәсеңдеп аяқталады:
- «Біздің елімізде мұнай [үзіліс], газ [үзіліс], көмір өндіріледі.»
Санамалау ырғағы
Жай сөйлемді бірыңғай мүшелермен көркемдеу үлгісі:
- Бастапқы сөйлем: «Орманнан аңдарды көрдік.»
- Кеңейтілген сөйлем: «Орманнан қасқырды, түлкіні, қоянды және аюды көрдік.» (Бірыңғай толықтауыштар).