Мәтін түрлері: әңгімелеу, сипаттау және пайымдау мәтіндері

Айтылатын ойдың мақсаты мен мазмұнына қарай қазақ тіліндегі мәтіндер үш түрге бөлінеді:

1. Әңгімелеу мәтіні (Повествование);

2. Сипаттау мәтіні (Описание);

3. Пайымдау мәтіні (Рассуждение).

Әрбір мәтін түрінің өзіндік сұрағы, ерекшелігі және құрылысы болады.

Оқиғаның рет-ретімен қалай басталғанын, қалай дамығанын және қалай аяқталғанын баяндайтын мәтінді әңгімелеу мәтіні дейміз.

- Сұрағы: Не істеді? Не болды?

- Мұнда қимылды білдіретін етістіктер өте көп болады.

Мысал: «Біз орманға бардық. Ағаштар арасынан саңырауқұлақ тердік. Кенет бұта түбінен кірпі шыға келді. Біз оған тиіспей, үйге қайттық.»

Заттың, адамның, жануардың немесе табиғат көрінісінің белгілерін, түрін, сипатын суреттейтін мәтінді сипаттау мәтіні дейміз.

- Сұрағы: Қандай?

- Мұнда сын есімдер өте көп қолданылады.

Мысал: «Бүркіт — өте айбарлы әрі қыран құс. Оның тұмсығы имек, тырнақтары өткір әрі болаттай мықты. Көздері өткір, қанаттары кең әрі алып.»

Бір құбылыстың немесе пікірдің себебін түсіндіретін, дәлелдейтін мәтінді пайымдау мәтіні дейміз.

- Сұрағы: Неліктен? Не себепті?

- Құрылымы: Пікір (тезис) $\rightarrow$ Дәлелдеу (өйткені, себебі) $\rightarrow$ Қорытынды (сондықтан).

Мысал: «Кітапты күтіп ұстау керек. Өйткені кітап — білім бұлағы, адамның ең жақын досы. Ол бізге көп жаңа нәрсе үйретеді. Сондықтан кітапты жыртпай, таза ұстаған жөн.»