Жалаң және жайылма сөйлемдер: тұрлаулы және тұрлаусыз мүшелер

Сөйлемнің негізгі тірегі болатын екі мүшені тұрлаулы мүшелер (главные члены предложения) дейміз:

1. Бастауыш — сөйлемдегі іс-әрекетті орындаушыны білдіреді. Сұрақтары: Кім? Не? Кімдер? Нелер? Асты бір сызықпен (-) сызылады.

2. Баяндауыш — бастауыштың қимылын, іс-әрекетін, күйін білдіреді. Сұрақтары: Не істеді? Қайтті? Не істейді? Асты екі сызықпен (=) сызылады.

Мысал: «Оқушы (бастауыш) оқыды (баяндауыш).»

Тек қана бастауыш пен баяндауыштан тұратын, құрамында ешқандай басқа сөз жоқ сөйлемді жалаң сөйлем (нераспространенное предложение) дейміз.

Жалаң сөйлемнің құрылымы: [Бастауыш] + [Баяндауыш]:

- «Күн жылынды.»

- «Қар еріді.»

- «Балалар ойнады.»

- «Қоңырау соғылды.»

Бұл сөйлемдер қысқа, нақты ойды білдіреді.

Тұрлаулы мүшелерден басқа тұрлаусыз мүшелері (анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш) бар, ойды кеңейтіп, толықтырып тұрған сөйлемді жайылма сөйлем (распространенное предложение) дейміз.

Мысалдар:

- Жалаң сөйлем: «Қар еріді.»

- Жайылма сөйлем: «Көктемде даладағы қалың қар тез еріді.»

- Жалаң: «Оқушылар жазды.»

- Жайылма: «Оқушылар дәптерлеріне көркем сөздерді жазды.»

Жалаң сөйлемді жайылмаға айналдыру үшін сұрақтар арқылы қосымша сөздер қосамыз:

«Құстар ұшты.» (Жалаң)

- Қандай құстар? $\rightarrow$ Қайтқан құстар;

- Қайда ұшты? $\rightarrow$ Жылы жаққа;

- Қалай ұшты? $\rightarrow$ Тізіліп.

Нәтиже: «Қайтқан құстар жылы жаққа тізіліп ұшты.» (Жайылма сөйлем).