Сабақтас құрмалас сөйлемдер: шартты, қарсылықты, себеп, мезгіл бағыныңқылы

Сабақтас құрмалас сөйлем екі құрамдас бөліктен тұрады:

1. Басыңқы сөйлем — негізгі ойды білдіретін, грамматикалық жағынан тиянақты тәуелсіз компонент;

2. Бағыныңқы сөйлем — басыңқы сөйлемдегі ойды мезгілдік, себептік, шарттық жағынан айқындайтын, тиянақсыз баяндауышты тәуелді компонент.

Қазақ тіліндегі басты ерекшелік: көбіне бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемнің алдында орналасады:

Мысалы: «Емтихан басталғанда (бағыныңқы), бәрі тыныштала қалды (басыңқы)».

1. Шартты бағыныңқы сабақтас — басыңқы сөйлемдегі ойдың орындалу шартын білдіреді. Сұрақтары: қайтсе? не етсе? қайткенде?

Жасалуы: -са/-се шартты рай жұрнағы арқылы жасалады. Мысалы: «Көп оқысаң, білімің молаяды».

2. Қарсылықты бағыныңқы сабақтас — бағыныңқы сөйлем басыңқыдағы ойға қарама-қарсы іс-қимылды білдіреді. Сұрақтары: қайтсе де? не еткенмен? қайткеніне қарамастан?

Жасалуы: -са да/-се де, -ғанмен/-генмен, -ғанына қарамастан тұлғалары арқылы. Мысалы: «Күн суытқанымен, оқу тоқтаған жоқ».

1. Мезгіл бағыныңқы сабақтас — басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің орындалу мезгілін білдіреді. Сұрақтары: қашан? қай уақытта? қай кезде?

Жасалуы: -ғанда/-генде, -ған соң, -ған сайын, -а сала, -майынша қосымшалары арқылы. Мысалы: «Қоңырау соғылғанда, оқушылар кірді».

2. Себеп бағыныңқы сабақтас — басыңқыдағы істің орындалу себебін көрсетеді. Сұрақтары: неліктен? не себепті? неге?

Жасалуы: -ғандықтан/-гендіктен, -ған соң, -а/е/й түсіп көмекші сөздер арқылы. Мысалы: «Жаңбыр жауғандықтан, саяхат шегерілді».

Сабақтас құрмалас сөйлемдерде бағыныңқы сөйлем басыңқыдан әрдайым үтірмен ажыратылады. Егер бағыныңқы сөйлем басыңқының ішіне кірігіп кетсе, оның екі жағынан да үтір қойылады.