Шешендік өнер негіздері: Төле би, Қазыбек би, Әйтеке бидің шешендік нақылдары
Қазақтың дәстүрлі шешендік өнерінің тарихи маңызы, Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би және Әйтеке бидің кесімді шешендік сөздері, ел бірлігі идеясы.
Шешендік өнер (риторика) — қазақ халқының қоғамдық-әлеуметтік өмірінде мемлекеттік, құқықтық және рухани қызмет атқарған бірегей мәдени құбылыс.
Қазақ билері тек дау-шарды шешетін сот қана емес, елдің ішкі бірлігін сақтаушы, сыртқы саясатта бітімгер елші, парасатты тұлғалар болған. Шешендік сөздер мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау және шешендік бата деп бөлінеді.
Билер сөзі
Қазақ мемлекеттілігінің тірегі болған ұлы үш би:
1. Төле би Әлібекұлы (Үйсін Төле би) — Ұлы жүздің бас биі, «Тәуке ханның Жеті жарғысын» жасаушылардың бірі. Нақылы: «Жүзге бөлінгеннің жүзі қара», «Атың жақсы болса — ер-жігіттің пырағы, балаң жақсы болса — жан мен тәннің шырағы»;
2. Қаз дауысты Қазыбек би Келдібекұлы — Орта жүздің төбе биі, қазақ пен қалмақ арасындағы бітімгер шешен. Жоңғар қонтайшысына айтқан әйгілі сөзі: «Біз қазақ деген мал баққан елміз, бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз. Басымыздан сөзді асырмаған елміз, досымызды сақтай білген елміз!»;
3. Әйтеке би Бәйбекұлы — Кіші жүздің бас биі, әділдігі мен өткір шешендігімен танылған заңгер. Нақылы: «Өмірім халықтікі, өлімім ғана өзімдікі», «Бай болсаң — халқыңа пайдаң тисін, батыр болсаң — дұшпанға найзаң тисін».
Ұлы билер мұрасы
Билер сөзінің тілдік ерекшеліктері:
- Мақал-мәтелдерге, афоризмдерге негізделуі;
- Ырғақты проза түрінде (жыр, толғау үлгісінде) төгіліп айтылуы;
- Сұрақ-жауап, диалогтық пікірталасқа құрылуы;
- Тапқыр да шешен, аз сөзге көп мағына сыйғызу шеберлігі.
Мәдени сабақтастық
Билердің шешендік сөздері — қазақ шешендік өнерінің, ұлттық діл мен құқықтық мәдениеттің алтын діңгегі.
Билер сөзін терең түсіну үшін төмендегі бағыттарды ескеріңіз: