Қазақ тіл білімінің тарихы: Орхон-Енисей жазбалары мен көне түркі мұрасы

Қазақ тілі — әлемдегі ең бай, тамыры терең түркі тілдері отбасының қыпшақ тобына жататын мемлекеттік тіл.

Тіл тарихын зерттеушілер оны негізгі 4 үлкен дәуірге бөледі:

1. Алтай дәуірі (түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдерінің бірлігі);

2. Көне түркі дәуірі (V-X ғғ. Орхон-Енисей және Талас руна жазбалары);

3. Орта түркі дәуірі (XI-XV ғғ. Қарахан, Алтын Орда кезеңіндегі түркі ескерткіштері);

4. Жаңа дәуір (XV ғасырдан бастап Қазақ хандығының құрылуымен дербес қазақ тілінің оқшаулануы).

V-VIII ғасырлардағы Түрік қағанаты кезінен қалған Орхон-Енисей жазбалары — бүкіл түркі жұртының ортақ төл жазба мұрасы.

Басты ескерткіштер:

- Күлтегін ескерткіші (732 ж.) — ерлік, бірлік және мемлекетшілдік дастаны. Тасқа қашалған мәтінді Йолығ тегін жазған;

- Білге қаған ескерткіші (735 ж.) — ел басқару парасаты мен тәуелсіздік ұраны;

- Тоныкөк ескерткіші (716 ж.) — данагөй кеңесші Тоныкөктің саяси өсиеті.

Бұл жазбалардың құпиясын 1893 жылы дат ғалымы Вильгельм Томсен ашып, алғаш рет «Тәңірі» және «Түрік» сөздерін оқыған, ал мәтіндерді орыс түркологы В. Радлов толық аударған.

XI ғасырдағы түркі ғылымының інжу-маржандары:

1. Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-түрк» (1072-1074 жж.) — түркі тілдерінің тұңғыш салыстырмалы сөздігі және түркі дүниесінің алғашқы географиялық картасы;

2. Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» (1069 ж.) — дидактикалық саяси-философиялық дастан;

3. Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» (XII ғ.) — сопылық ілім мен түркілік руханият қайнары;

4. «Кодекс Куманикус» (XIII ғ.) — қыпшақ тілінің латын-қыпшақ-парсы сөздігі.

Ежелгі жазбаларды оқып үйрену кезінде мына мәліметтерді жүйелеңіз: