Ахмет Байтұрсынұлы — қазақ тіл білімінің атасы: «Тіл — құрал» және әліпби реформасы
Алаш көсемі Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тіл біліміне қосқан өлшеусіз үлесі, «Төте жазу» әліпбиі, «Тіл — құрал» оқулықтары және қазақ терминологиясының негізін салуы.
Ахмет Байтұрсынұлы (1872-1937) — ұлт ұстазы, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымының негізін салушы, мемлекет қайраткері, Алаш қозғалысының рухани көсемі.
Оның қазақ ғылымындағы еңбегі:
1. 1912 жылы араб графикасына негізделген қазақтың ұлттық жаңа әліпбиін — «Төте жазуды» (Байтұрсын әліпбиі) жасады;
2. Қазақ тілінің тұңғыш ғылыми грамматикасы — «Тіл — құрал» (1914-1916 жж.) оқулығын үш бөлім етіп (Дыбыс жүйесі, Сөз жүйесі, Сөйлем жүйесі) жазып шықты;
3. Әдебиет теориясының іргелі еңбегі — «Әдебиет танытқышты» (1926 ж.) дүниеге әкелді.
Ахмет Байтұрсынұлы
Араб жазуының қазақ тілі үндестігіне қайшы тұстарын түзеген Ахмет Байтұрсынұлының жасаған төңкерісі:
- Қазақ тіліне жат арабтың дыбыстарын (х, һ, ғ, т.б.) қысқартып, төл 24 дыбысты даралап бекітті;
- Сингармонизм (жуан-жіңішкелік) заңдылығын сақтау үшін «дәйекше» (дәйек белгісі) таңбасын енгізді. Дәйекше сөз басына қойылса бүкіл сөз жіңішке оқылады, қойылмаса жуан оқылады;
- Бұл әліпби қазақ халқының сауатын тез ашуға мүмкіндік берді және бүгінгі күнге дейін Қытайдағы қазақтар арасында қолданылады.
Әліпби реформасы
Бүгін біз қолданып жүрген барлық негізгі грамматикалық терминдерді тілге тұңғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы енгізген:
- Зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, етістік, үстеу, шылау, одағай, еліктеу сөздер;
- Бастауыш, баяндауыш, анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш;
- Дыбыс, әріп, буын, тасымал, екпін, түбір, жалғау, жұрнақ, сөйлем;
- Көркемдегіш құралдар: кейіптеу, теңеу, ауыстыру (метафора), алмастыру (метонимия).
Ұлы мұра
«Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» деген ұлағатты сөз — Ахмет Байтұрсынұлының ұлтқа қалдырған аманаты.
А. Байтұрсынұлының ғылыми мұрасын талдау тәсілі: