Сөйлемнің тұрлаулы мүшелері және бастауыш пен баяндауыш арасына сызықша қою
Бастауыш пен баяндауыштың сөз таптарынан жасалуы, дара және күрделі түрлері, бастауыш пен баяндауыш арасында сызықшаның (-) қойылу шарттары.
Бастауыш — сөйлемнің ой иесін, субъектісін білдіретін тұрлаулы мүше. Сұрақтары: Кім? Не? Кімдер? Нелер?
Бастауыш мынадай сөз таптарынан жасалады:
1. Зат есімнен: «[Оқушылар] мектепке келді.»
2. Есімдіктен: «[Біз] бүгін мұражайға барамыз.»
3. Сан есімнен: «[Екеуі] бірге ойнады.»
4. Тұйық етістіктен: «[Оқу] — білім бұлағы.»
5. Заттанған сын есім мен есімшеден: «[Үлкендер] сөйледі.» «[Келгендер] орын алды.»
Бастауыштың тұлғалары
Баяндауыш сөйлемнің тиянақты ойын білдіріп, бастауыштың қимылын, сынын, санын көрсетеді:
1. Етістікті баяндауыш — етістіктен жасалған баяндауыш:
- Дара: «Балалар кітап [оқыды].»
- Күрделі: «Балалар кітап [оқып отырды].»
2. Есімді баяндауыш — зат есім, сын есім, сан есімнен жасалған баяндауыш:
- «Астана — [елорда].» (зат есімнен);
- «Таудың басы [биік].» (сын есімнен);
- «Біздің сыныптағы оқушы саны — [жиырма бес].» (сан есімнен).
Есімді және Етістікті баяндауыш
Қазақ тілінде бастауыш та, баяндауыш та атау тұлғадағы есім сөздерден болғанда, олардың арасына СЫЗЫҚША (-) қойылады:
1. Бастауыш та, баяндауыш та зат есім болса:
- «Астана — Қазақстанның жүрегі.»
- «Кітап — білім бұлағы.»
2. Бастауыш та, баяндауыш та сан есім болса:
- «Екі жердегі екі — төрт.»
3. Бастауыш та, баяндауыш та тұйық етістік болса:
- «Оқу — білім алу.»
4. Бастауыш сілтеу есімдігі, ал баяндауыш зат есім болса:
- «Бұл — менің туған ауылым.»
Сызықша қойылмайтын жағдайлар:
- Баяндауыштан кейін жіктік жалғауы тұрса: «Мен оқушымын» (сызықша қойылмайды!);
- Бастауыш жіктеу есімдігі болса: «Ол мұғалім» (сызықша қойылмайды!).
Сызықша қойылу ережесі
Маңызды ерекшелік!
«Мен оқушымын» сөйлемінде сызықша қойылмайды, өйткені «-мын» жіктік жалғауы бар!
Талдау үлгісі:
«Тіл — халықтың рухани байлығы.»
- Тіл — бастауыш (асты бір сызықпен сызылады);
- Рухани байлығы — күрделі есімді баяндауыш (асты екі сызықпен сызылады);
- Арасына сызықша қойылған, себебі екеуі де зат есім атау тұлғасында.