Зат есімнің күрделі категориялары: деректі және дерексіз зат есімдер
Зат есімнің семантикалық терең жіктелуі: көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын деректі зат есімдер және тек ақылмен, сезіммен сезілетін дерексіз зат есімдер.
Зат есімдер заттың сезім мүшелерімен қабылдануына қарай екі үлкен топқа бөлінеді:
1. Деректі зат есімдер (Конкретные существительные);
2. Дерексіз зат есімдер (Абстрактные существительные).
Бұл жіктеу адамның ойлауы мен қоршаған дүниені тану деңгейін көрсетеді.
Деректі және Дерексіз
Көзбен көруге, қолмен ұстауға болатын, нақты көлемі мен пішіні бар заттар мен жаратылыс атауларын деректі зат есім дейміз:
- Табиғат заттары: тас, ағаш, су, тау, құм, қар;
- Тұрмыстық бұйымдар: қалам, дәптер, парта, көйлек, тоңазытқыш;
- Тірі ағзалар: бала, мұғалім, жылқы, қасқыр, бүркіт.
Деректі зат есімдерді санауға және жеке-жеке көрсетуге болады.
Деректі зат есім (Конкретное)
Көзбен көруге не қолмен ұстауға келмейтін, тек адамның ақыл-ойымен, жүрек сезімімен түсінілетін ұғымдарды, қасиеттер мен көңіл-күй атауларын дерексіз зат есім дейміз:
- Сезім мен көңіл-күй: қуаныш, реніш, махаббат, үміт, сағыныш, арман;
- Адамгершілік қасиеттер: ақыл, батырлық, әдептілік, адалдық, қайырымдылық;
- Ғылыми ұғымдар мен қоғамдық құбылыстар: білім, ғылым, заң, бейбітшілік, саясат.
Дерексіз зат есімдер көбінесе «-лық/-лік, -шылық/-шілік, -тық/-тік» жұрнақтары арқылы жасалады (достық, адалдық, еңбекқорлық).
Дерексіз зат есім (Абстрактное)
Тексеретін сұрақ
Егер затты «суретке түсіруге бола ма?» деп ойлан! Партаны суретке түсіруге болады (деректі), ал «арманды» немесе «достықты» тікелей суретке түсіре алмайсың (дерексіз)!
Сөйлемдегі деректі және дерексіз сөздерді табу:
«[Асан] (деректі) өз [білімімен] (дерексіз) және [адалдығымен] (дерексіз) ұстазының (деректі) сеніміне (дерексіз) ие болды.»