Зат есімнің тәуелдік жалғаулары (I, II, III жақ)

Заттың біреуге немесе бір нәрсеге меншікті, тәуелді екенін білдіретін жалғауларды тәуелдік жалғау (притяжательные окончания) дейміз.

Тәуелдік жалғаулары үш жақта қолданылады:

- I жақ (Менің, Біздің) — сөйлеуші өзіне меншіктейді: менің кітабым, біздің үйіміз;

- II жақ (Сенің, Сендердің, Сіздің, Сіздердің) — тыңдаушыға меншіктейді: сенің досың, сіздің қаламыңыз;

- III жақ (Оның, Олардың) — бөгде біреуге меншіктейді: оның дәптері, олардың мектебі.

Сөздің дауысты немесе дауыссызға аяқталуына қарай тәуелдік жалғаулары келесідей өзгереді:

1. Дауыссызға аяқталса (мысалы, «дос», «мектеп»):

- I жақ: -ым / -ім (дос-ым, мектеп-ім);

- II жақ (сыпайы емес): -ың / -ің (дос-ың, мектеп-ің);

- II жақ (сыпайы): -ыңыз / -іңіз (дос-ыңыз, мектеп-іңіз);

- III жақ: -ы / -і (дос-ы, мектеп-і).

2. Дауыстыға аяқталса (мысалы, «ана», «әке»):

- I жақ: -м (ана-м, әке-м);

- II жақ: -ң (ана-ң, әке-ң);

- II жақ (сыпайы): -ңыз / -ңіз (ана-ңыз, әке-ңіз);

- III жақ: -сы / -сі (ана-сы, әке-сі).

Сөз соңындағы қатаң Қ, К, П дыбыстарына тәуелдік жалғауы жалғанғанда, олар ұяң сыңарларына өзгереді:

- Қ $\rightarrow$ Ғ: қасық $\rightarrow$ қасығым, сабақ $\rightarrow$ сабағың;

- К $\rightarrow$ Г: жүрек $\rightarrow$ жүрегім, күрек $\rightarrow$ күрегі;

- П $\rightarrow$ Б: кітап $\rightarrow$ кітабым, мектеп $\rightarrow$ мектебіміз.

Біздің, сендердің, сіздердің меншігімізді білдіргенде:

- I жақ: -ымыз/-іміз, -мыз/-міз (үй-іміз, қала-мыз);

- II жақ: -дарың/-дерің, -ларың/-лерің (үй-лерің, қала-ларың);

- II жақ (сыпайы): -дарыңыз/-деріңіз (үй-леріңіз, қала-ларыңыз);

- III жақ: -ы/-і, -сы/-сі (үй-лері, бала-лары).