Етістіктің жіктелуі: жіктік жалғауларының үш жағы
Етістіктердің жақ бойынша өзгеруі (жіктелуі), жіктік жалғауларының жекеше және көпше түрлері, бастауыш пен баяндауыштың қиысуы.
Іс-әрекеттің қай жаққа қатысты екенін және оны кім орындап тұрғанын білдіретін өзгерісті етістіктің жіктелуі (спряжение глаголов) дейміз.
Етістік үш жақта және екі сан (жекеше, көпше) түрінде жіктеледі:
- Мен жаза-мын (I жақ, жекеше);
- Сен жаза-сың (II жақ, жекеше);
- Сіз жаза-сыз (II жақ, сыпайы жекеше);
- Ол жаза-ды (III жақ, жекеше).
Етістіктің жіктелуі
Етістіктің соңғы дыбысына және сөздің жуан-жіңішкелігіне қарай жіктік жалғаулары келесідей болады:
1. I жақ (Мен):
- Жуан: -мын / -бын / -пын (бара-мын, оқыған-мын, келіп-пін);
- Жіңішке: -мін / -бін / -пін (келе-мін, көрген-мін, сөйлеп-пін);
2. II жақ (Сен):
- Жуан: -сың (бара-сың, оқи-сың);
- Жіңішке: -сің (келе-сің, көре-сің);
3. II жақ сыпайы (Сіз):
- Жуан: -сыз (бара-сыз, оқи-сыз);
- Жіңішке: -сіз (келе-сіз, көре-сіз);
4. III жақ (Ол):
- -ды / -ді, -ты / -ті немесе жалғаусыз (бара-ды, келе-ді, жаз-ды).
-мын/-мін, -сың/-сің, -ды/-ді
Көптік тұлғадағы жіктелу үлгісі:
1. I жақ (Біз):
- -мыз / -міз, -быз / -біз, -пыз / -піз (бара-мыз, келе-міз, оқыған-быз);
2. II жақ (Сендер):
- -сыңдар / -сіңдер (бара-сыңдар, келе-сіңдер);
3. II жақ сыпайы (Сіздер):
- -сыздар / -сіздер (бара-сыздар, келе-сіздер);
4. III жақ (Олар):
- -ды / -ді, -ады / -еді немесе -сады / -седі (бара-ды, келе-ді, оқи-ды).
Көпше жіктелу
Қиысу заңы
Сөйлемде бастауыш қандай жақта тұрса, баяндауыш та сол жақтың жіктік жалғауын қабылдайды: «Мен (I жақ) келді-м (I жақ)»!
«Оқу» етістігінің келер шақта жіктелуі:
- Мен оқи-мын, Біз оқи-мыз;
- Сен оқи-сың, Сендер оқи-сыңдар;
- Сіз оқи-сыз, Сіздер оқи-сыздар;
- Ол оқи-ды, Олар оқи-ды.