Сан есім: есептік, реттік сандар және олардың емлесі
Есептік және реттік сан есімдердің тереңдетілген ережелері, құранды және дара сандар, сан есімдердің емлесі және жазылуы.
Сан есімдер құрамына қарай екі топқа бөлінеді:
1. Дара сан есімдер — бір ғана сөзден тұратын сандар: бес, он, жүз, мың, қырық, бірінші;
2. Күрделі сан есімдер — екі немесе одан да көп сөздерден құралған сандар:
- Он бес (15);
- Жиырма төрт (24);
- Бір мың тоғыз жүз тоқсан жеті (1997).
Күрделі сан есімнің әрбір сөзі бөлек-бөлек жазылады!
Дара сан есім
Күрделі сан есім
Емле ережесі
Күрделі сан есімдердің құрамындағы әрбір сөз бір-бірінен бөлек жазылады: «жиырма бес» (жиырмабес деп жазу — өрескел қате)!
Реттік сан есімдер мынадай тәртіппен жазылады:
1. Сөзбен жазылғанда: бірінші, екінші, бесінші, оныншы;
2. Араб цифрымен жазылғанда дефис (-) қойылады:
- 1-сынып, 3-қатар, 25-үй, 9-мамыр;
3. Рим цифрларымен жазылғанда дефис қойылмайды:
- I сынып, XXI ғасыр, V тарау;
4. Жылдар мен ғасырларды жазу: 2026 жыл, ХХІ ғасыр.
Дефис ережесі
Сан есім заттың алдында келіп, оның санын нақтылайды:
- «Біздің мектепте [отыз екі] кабинет бар.»
- «Абай [он екі] жасында өлең жаза бастаған.»
Сан есім мен зат есім тіркескенде қазақ тілінде зат есім жекеше тұрады: «жүз кітап» (кітаптар емес!).
Сан + Зат есім
Күрделі сандарды талдау үлгісі:
1. «Қырық бес» екі сөзден тұрады күрделі есептік сан есім;
2. «Қырық бесінші» күрделі реттік сан есім (45-ші).