Сан есімнің мағыналық түрлері: есептік, реттік, жинақтық, бөлшектік, болжалдық және топтау
Сан есімнің 6 мағыналық түрі, олардың сұрақтары, жасалу жұрнақтары және сөйлемдегі қызметі мен орфографиясы.
Қазақ тілінде сан есімдер мағынасына және жасалу ерекшелігіне қарай 6 топқа бөлінеді:
1. Есептік сан есім;
2. Реттік сан есім;
3. Жинақтық сан есім;
4. Бөлшектік сан есім;
5. Болжалдық сан есім;
6. Топтау сан есім.
Сан есім түрлері
1. Есептік сан есім — нақты санды білдіреді (Қанша? Неше?): бір, бес, он, жүз.
2. Реттік сан есім — саналу ретін көрсетеді (Неobserver?): -ыншы/-інші, -ншы/-нші (бірінші, бесінші, оныншы).
3. Жинақтық сан есім — заттардың жинақталған тұтас тобын білдіреді (Нешеу?). Тек 1-ден 7-ге дейінгі сандардан ғана -ау/-еу жұрнақтары арқылы жасалады:
- Біреу, екеу, үшеу, төртеу, бесеу, алтау, жетеу.
«Сегізеу» немесе «онеу» деген жинақтық сан қазақ тілінде ЖОҚ!
Жинақтық сан есім (1-ден 7-ге дейін)
Алтын қағида
Жинақтық сан есімдер ТЕК ЖЕТІГЕ ДЕЙІНГІ сандардан жасалады: біреуден жетеуге дейін!
4. Бөлшектік сан есім — бүтіннің бөлшегін, үлесін білдіреді (Қанша?): екінің бірі, үштен бір, жарты, ширек, оннан бес (0,5).
5. Болжалдық сан есім — санның нақты емес, шамалап, болжап айтылуын білдіреді (Қанша шақты? Нешедей?):
- -дай/-дей, -тай/-тей (ондай, жүздей);
- -лаған/-леген, -даған/-деген (ондаған, мыңдаған);
- -ша/-ше (онша, елуше);
- Жұп сандар: он-он бес, елу-алпыс.
6. Топтау сан есім — заттардың топ-тобымен саналуын білдіреді (Нешеден? Қаншадан?):
- -дан/-ден, -тан/-тен: екіден, бес-бестен, он-оннан келді.
Бөлшектік сандар
Болжалдық сандар
Топтау сандары
Мысалдар:
- «Жиналысқа [ондаған] (болжалдық) адам жиналды.»
- «Оқушылар кабинетке [екі-екіден] (топтау) кірді.»
- «Үйге [үшеуі] (жинақтық) бірге келді.»