Сөз мәдениеті мен шешендік сөз өнері: риторикалық тәсілдер

Сөз мәдениеті — тілдік нормаларды сақтай отырып, ойды мәнерлі, түсінікті және әсерлі жеткізу өнері. Оның негізгі 4 сапалық белгісі бар:

1. Сөздің дұрыстығы — орфоэпиялық және грамматикалық нормалардың бұлжымай сақталуы;

2. Сөздің дәлдігі — әр сөзді өз орнында, тура мағынасында қолдану;

3. Сөздің тазалығы — ана тілімізді орынсыз кірме сөздерден, паразиттік және дөрекі сөздерден таза ұстау;

4. Сөздің байлығы мен мәнерлілігі — синонимдерді, көркемдегіш құралдар мен тұрақты тіркестерді ұтымды пайдалану.

Қазақ халқының шешендік сөз өнері — ұлт руханиятының шыңы. Шешендер өз сөздерінде тыңдаушының көңілін баурап алу үшін мынадай риторикалық тәсілдерді шебер пайдаланған:

1. Риторикалық сұрау — жауап талап етпейтін, керісінше ойды күшейту, назар аударту үшін қойылатын сұрақ (Мысалы: «Отанды сүймеу мүмкін бе?»);

2. Риторикалық үндеу — қалың елге, аудиторияға жүрек тебіренте бағытталған шақыру сөздер;

3. Градация (дамыту) — ойдың біртіндеп күшейіп немесе бәсеңдеп берілуі;

4. Антитеза (шендестіру) — қарама-қарсы ұғымдарды шебер салыстыру (Мысалы: «Жақсы байқап сөйлер, жаман шайқап сөйлер»).

Көпшілік алдына шығып сөйлегенде мына ережелерді сақтау абзал:

- Сөзді жылы амандасудан және аудиторияға құрмет білдіруден бастау;

- Дәйектерді (фактілерді) сенімді, бұрмаламай келтіру;

- Дауыс ырғағы мен кідірістерді (пауза) сақтап, монотонды сөйлеуден арылу;

- Сөйлеу барысында тыңдаушымен көз байланысын үзбеу.

Сәтті баяндама жасау үшін келесі үш кезеңді орындау қажет: