Сын есімнің шырайлары: жай, салыстырмалы, күшейтпелі және асырмалы шырай

Бір заттың сыны мен белгісі екінші бір заттың дәл сондай сынынан артық, кем немесе өте жоғары дәрежеде болуы мүмкін. Заттың сыны мен сапасының әр түрлі дәрежесін көрсететін сын есімнің формасын шырай (степени сравнения) дейміз.

Шырай тек САПАЛЫҚ сын есімдерде ғана болады!

Қазақ тілінде шырайдың 4 түрі бар:

1. Жай шырай;

2. Салыстырмалы шырай;

3. Күшейтпелі шырай;

4. Асырмалы шырай.

1. Жай шырай — заттың белгісін басқа затпен салыстырмай, әдеттегі қалыпты күйінде білдіретін бастапқы сапалық сын есім: қызыл, үлкен, тәтті, биік, ақылды.

2. Салыстырмалы шырай — бір заттың сынының екінші заттан сәл кем немесе сәл артық екенін білдіреді. Мынадай жұрнақтар арқылы жасалады:

- -рақ / -рек, -ырақ / -ірек: биік-ірек, үлкен-ірек, жақсы-рақ;

- -лау / -леу, -дау / -деу, -тау / -теу: қызыл-дау, үлкен-деу, ақ-тау, ащы-лау;

- -қыл / -ғыл, -қылт / -ғылт, -шыл / -шіл: көк-шіл, ақ-шыл, қызыл-ғылт.

3. Күшейтпелі шырай — заттың сынының өте жоғары дәрежеде екенін білдіреді. Екі жолмен жасалады:

- Бірінші буынға «п» әрпін қосып айту: қып-қызыл, сап-сары, жап-жасыл, тап-таза, ап-пақ;

- Күшейткіш үстеулер арқылы: өте әдемі, тым биік, аса құнды, керемет сұлу, сұмдық жүйрік.

4. Асырмалы шырай — белгінің басқа барлық заттардан ең жоғары, теңдессіз екенін білдіреді:

- «Ең», «аса», «нағыз», «лап» сөздері арқылы жасалады: ең биік тау, ең үздік оқушы, нағыз батыр, лап үлкен.

Мысал талдау:

- Бұл тау биік (Жай шырай);

- Мына тау одан биігірек (Салыстырмалы шырай);

- Шыңы тым биік (Күшейтпелі шырай);

- Хан Тәңірі — Қазақстанның ең биік шыңы (Асырмалы шырай).