Аралас құрмалас сөйлем және оның жасалу жолдары
Құрамында кем дегенде үш жай сөйлем болатын, салаласа да, сабақтаса да байланысатын күрделі синтаксистік конструкциялар және олардың тыныс белгілері.
Құрамында үш не одан да көп жай сөйлем болып, олар бір-бірімен әрі салаласа, әрі сабақтаса байланысқан күрделі құрмалас сөйлем түрін аралас құрмалас сөйлем дейміз.
Мысалы: «Күн шығып (1), жер кепкен соң (2), балалар далаға шықты да (3), ойын қызды (4)». Мұндағы 1 және 2-сөйлемдер сабақтаса байланысып, 3 және 4-сөйлемдермен салаласа байланысып тұр.
Көп компонентті құрылым
Аралас құрмалас сөйлемдегі жай сөйлемдердің байланысу схемасы әртүрлі болуы мүмкін:
1. [Бағыныңқы + Басыңқы] + және + [Салалас компонент];
2. [Салалас компонент] + өйткені + [Бағыныңқы + Басыңқы];
3. Бірнеше бағыныңқы сөйлемнің бір ортақ басыңқыға тәуелденіп, соңынан жаңа салалас ой қосылуы.
Сөйлемді талдау кезінде әр жай сөйлемнің шекарасын, олардың қандай байланыс түрінде (салаласу ма, сабақтасу ма) тұрғанын жіктеп көрсету талап етіледі.
Құрылым түрлері
Аралас құрмалас сөйлемдер көлемді болғандықтан, тыныс белгілерін дұрыс қою үлкен мәнге ие:
- Сабақтасқан компоненттер арасына үтір қойылады;
- Салаласқан бөліктер арасына мағынасына қарай үтір, қос нүкте немесе нүктелі үтір қойылады;
- Егер күрделі блокты бөліктер арасында тыныс тым ұзақ болса немесе дербес күрделі блоктар болса, нүктелі үтір қолданылады.
Пунктуацияға мән беріңіз
Аралас құрмаласта үтірден басқа қос нүкте мен сызықша және нүктелі үтір қатар кездесуі мүмкін.
Сөйлемді дұрыс талдау үшін оны сатылап қарастыру керек.