Төл сөз, төлеу сөз және автор сөзі, олардың тыныс белгілері

Сөйлеуші немесе жазушы тарапынан ешбір өзгеріссіз, айтушының өз аузынан шыққан қалпында бұлжытпай берілген сөзді төл сөз дейміз.

Төл сөздің кімдікі екенін, қалай айтылғанын білдіретін сөйлеушінің өз сөзін автор сөзі дейміз.

Мысалы: «Абай: «Ғылым таппай мақтанба», — деді». Мұндағы «Абай деді» — автор сөзі, «Ғылым таппай мақтанба» — төл сөз.

Басқа біреудің айтқан сөзін айнытпай дәл жеткізбей, тек мағынасын сақтап, өз сөзімізге бейімдеп жеткізуді төлеу сөз дейміз.

Төл сөзді төлеу сөзге айналдырғанда:

1. Төл сөздегі 1-жақ есімдіктері 3-жаққа ауысады («Мен келемін» -> «Өзінің келетінін айтты»);

2. Баяндауыштар есімше тұлғасына көшіп, табыс немесе шығыс септігін қабылдайды (-ғанын/генін айтты);

3. Төл сөздегі көңіл-күй одағайлары, леп белгілері алынып тасталады.

Орналасу тәртібіне қарай тыныс белгілері төмендегідей қойылады:

1. Автор сөзі төл сөзден бұрын келсе: А: «Т».

Мысалы: Мұғалім: «Күнделіктеріңді ашыңдар», — деді.

2. Төл сөз автор сөзінен бұрын келсе: «Т», — а.

Мысалы: «Ертең саяхатқа барамыз», — деді жетекші.

3. Автор сөзі төл сөздің ортасында келсе: «Т, — а, — т» немесе «Т! — а. — Т».

Мысалы: «Жарайсың, — деді әкесі риза болып, — осы бетіңнен тайма!»

4. Төл сөз автор сөзінің ортасында келсе: А: «Т», — а.

Мысалы: Ол маған: «Көмектесші», — деп өтініш білдірді.

Ғылыми мақалада, баяндамада авторлық ойды нақтылау үшін өзге ғалымдар мен жазушылардың сөздерін сөзбе-сөз келтіру цитата (дәйексөз) деп аталады. Цитата әрқашан тырнақшаға алынып, авторы мен кітабы жақша ішінде көрсетіледі.