Құрмалас сөйлемнің табиғаты: салалас және сабақтас құрмалас сөйлемдер

Екі немесе одан да көп жай сөйлемнен құралып, күрделі ойды білдіретін, өзара тиянақты байланысқан сөйлемдер жүйесін құрмалас сөйлем дейміз.

Жай сөйлемнен басты айырмашылығы — құрмалас сөйлемнің құрамында кемінде екі предикативтік бірлік (екі грамматикалық негіз) болады. Құрамындағы жай сөйлемдердің байланысу тәсілі мен мағыналық қарым-қатынасына қарай құрмалас сөйлемдер үш негізгі түрге бөлінеді:

1. Салалас құрмалас сөйлем (компонеттері тең құқылы);

2. Сабақтас құрмалас сөйлем (бірі екіншісіне тәуелді, бағыныңқы-басыңқы);

3. Аралас құрмалас сөйлем (құрамында салаласа да, сабақтаса да байланысқан компоненттер кездеседі).

Салалас құрмалас сөйлемнің құрамындағы жай сөйлемдер бір-біріне бағынбай, дербес синтаксистік тұлға ретінде тең дәрежеде байланысады. Олардың баяндауыштары көбіне тиянақты тиянақты рай формасында келеді:

Мысалы: «Күн батты, бірақ жел басылмады».

Сабақтас құрмалас сөйлемде жай сөйлемдердің бірі екіншісіне бағынып, біреуі негізгі ойды (басыңқы сөйлем), екіншісі сол ойдың шартын, себебін, мезгілін немесе сынын (бағыныңқы сөйлем) білдіреді. Бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы көбіне тиянақсыз тұлғада (есімше, көсемше, шартты рай) келеді:

Мысалы: «Күн батқан соң, жел басылды». Мұндағы «Күн батқан соң» — мезгіл бағыныңқы компонент.

Құрмалас сөйлемдер жасалу жолдары бойынша екіге бөлінеді:

1. Жалғаулықты құрмалас — жай сөйлемдердің арасы жалғаулық шылаулар арқылы байланысады (және, бірақ, алайда, өйткені, сондықтан, немесе т.б.). Мысалы: «Қоңырау соғылды, бірақ сабақ әлі басталған жоқ».

2. Жалғаулықсыз құрмалас — жай сөйлемдер өзара жалғаулық шылаусыз, тек интонация (әуен) және баяндауыштардың тұлғалық үйлесімі арқылы байланысады. Мысалы: «Жаз келді, жер құлпырды, шаруалар егінге кірісті».

Құрмалас сөйлемді дұрыс талдау үшін келесі кезеңдерді орындау қажет:

1. Сөйлемдегі баяндауыштар мен бастауыштарды тауып, неше жай сөйлем бар екенін анықтау;

2. Баяндауыштардың тұлғасын қарау: тиянақты ма әлде бағыныңқы тиянақсыз форма ма;

3. Байланысу құралын айқындау (жалғаулық, қосымша, іргелесу);

4. Сөйлемдер арасындағы мағыналық қатынасты негіздеу.