Салалас құрмалас сөйлемнің түрлері мен тыныс белгілері

Салалас құрмалас сөйлемдер құрамындағы жай сөйлемдердің мағыналық қатынастарына қарай 6 түрге бөлінеді:

1. Ыңғайлас салалас — іс-әрекеттердің мезгілдес, бағыттас қатар орындалуын білдіреді (жалғаулықтары: және, әрі, да/де, та/те, әрі... әрі);

2. Қарсылықты салалас — бірінші жай сөйлемдегі ойға екіншісі қарсы қойылады (жалғаулықтары: бірақ, алайда, дегенмен, әйтпесе, әйткенмен);

3. Себеп-салдар салалас — бірінші сөйлемдегі іс екіншісінің себебі не салдары болады (жалғаулықтары: өйткені, себебі, сондықтан, сол себепті);

4. Кезектес салалас — іс-әрекеттердің кезектесіп алмасуын көрсетеді (жалғаулықтары: бірде, бісе);

5. Талғаулы салалас — бірнеше іс-әрекеттің біреуі ғана таңдалып орындалады (жалғаулықтары: не, немесе, я, яки, әлде);

6. Түсіндірмелі салалас — екінші сөйлем алдыңғы сөйлемнің мазмұнын түсіндіріп, нақтылайды (көбіне жалғаулықсыз келеді).

Салалас сөйлемдерде тыныс белгілері төмендегідей қойылады:

- Үтір: жалғаулықты және жалғаулықсыз ыңғайлас, қарсылықты, себеп-салдар сөйлемдер арасына үтір қойылады;

- Қос нүкте (:): екінші сөйлем бірінші сөйлемнің себебін немесе мәнін ашып түсіндірсе, алдыңғы сөйлемнен кейін қос нүкте қойылады (Мысалы: «Мұғалім тоқтады: оқушылар шулап жатыр екен»);

- Сызықша (—): алдыңғы сөйлемнің нәтижесі күрт, тосын қимылмен аяқталса немесе қарсылықты мағына жалғаулықсыз берілсе (Мысалы: «Қолымды создым — ол тартып алды»);

- Нүктелі үтір (;): салалас құрмалас құрамындағы жай сөйлемдер көлемді болып, ішінде өз үтірлері болса қойылады.

«Аспанды бұлт торлады, бірақ жаңбыр жауған жоқ»:

1. 1-жай сөйлем: «Аспанды бұлт торлады» (бастауыш: бұлт, баяндауыш: торлады);

2. 2-жай сөйлем: «жаңбыр жауған жоқ» (бастауыш: жаңбыр, баяндауыш: жауған жоқ);

3. Байланысу құралы: «бірақ» қарсылықты жалғаулығы;

4. Түрі: Қарсылықты салалас құрмалас сөйлем.

Жай сөйлемдерді байланыстырып тұрған жалғаулыққа қарап, оның мағыналық түрін қатесіз анықтауға болады.