Етістіктің етіс түрлері: негізгі, өздік, өзгелік, ырықсыз және ортақ етіс
Етіс категориясы, қимыл мен оны орындаушы субъект арасындағы қатынас, етістің 5 түрі: негізгі, өздік (-ын/-ін), өзгелік (-тыр, -ғыз), ырықсыз (-ыл/-іл), ортақ (-ыс/-іс).
Іс-әрекеттің орындаушы субъектіге (қимыл иесіне) немесе объектіге (қимыл бағытталған затқа) қатысын білдіретін етістіктің грамматикалық тұлғаларын етіс (залог) дейміз.
Қазақ тілінде етістің 5 түрі бар:
1. Негізгі етіс;
2. Өздік етіс;
3. Ырықсыз етіс;
4. Өзгелік етіс;
5. Ортақ етіс.
5 етіс түрі
1. Негізгі етіс — ешқандай арнайы етіс жұрнағы жоқ, қимылдың субъектіге тікелей қатысын білдіретін бастапқы етістік: жаз, оқы, кел, көр, сал.
2. Өздік етіс — іс-әрекетті орындаушының қимылды өз пайдасына, өз басына бағыттап істегенін көрсетеді. Жұрнақтары: -ын / -ін, -н:
- Жуын (жу-ын — өзін жуды);
- Киін (ки-ін — өз киімін киді);
- Таран (тара-н — өз шашын тарады);
- Сүртін (сүрт-ін — өзін сүртті).
Өздік етіс (-ын/-ін, -н)
Қимылдың нақты кім тарапынан орындалғаны белгісіз не жасырын қалып, іс-әрекет заттың өзіне бағытталғандай болып тұратын етіс түрі. Жұрнақтары: -ыл / -іл, -л (егер түбір «л»-ге бітсе, -ын/-ін):
- Хат жаз-ыл-ды (кім жазғаны белгісіз);
- Есік аш-ыл-ды;
- Еден сүрт-іл-ді;
- Жиналыс ал-ын-ды (ал түбірінен).
Ырықсыз етіс (-ыл/-іл, -л)
Айырмашылық
Өздік етісте қимылды өзі істейді (киінді). Ырықсыз етісте қимылды басқа біреу істеген, бірақ кім екені аталмайды (киім киілді)!
4. Өзгелік етіс — іс-әрекетті орындаушының өзі емес, басқа біреуге істеткенін білдіреді. Жұрнақтары: -тыр/-тір, -дыр/-дір, -ғыз/-гіз, -қыз/-кіз, -т:
- Жаз-ғыз-ды (біреуге жаздырды);
- Сал-дыр-ды;
- Оқыт-ты (оқы-т-ты);
- Тазалат-ты.
5. Ортақ етіс — қимылдың бірнеше субъектілер тарапынан бірлесіп, ортақтасып орындалғанын білдіреді. Жұрнақтары: -ыс / -іс, -с:
- Күл-іс-ті (бәрі бірге күлді);
- Айтыс-ты, сөйлес-ті, көмектес-ті, жарыс-ты.