Етістіктің салт және сабақты түрлері: табыс септікпен байланысы

Қазақ тіліндегі етістіктер іс-әрекеттің объектіге (қимыл бағытталған затқа) қатысына қарай екі үлкен топқа бөлінеді:

1. Сабақты етістік (Переходный глагол);

2. Салт етістік (Непереходный глагол).

Бұл қасиет етістіктің сөйлемде қандай септіктегі сөзбен байланыса алатынын анықтайды.

Қимыл-әрекеті белгілі бір затқа тікелей бағытталып, сөйлемде ТАБЫС СЕПТІГІНДЕГІ (Кімді? Нені?) тура толықтауышты қажет ететін етістіктерді сабақты етістік дейміз:

- Оқу (нені? $\rightarrow$ кітап-ты оқу);

- Жазу (нені? $\rightarrow$ хат-ты жазу);

- Көру (кімді? $\rightarrow$ дос-ты көру);

- Алу, жеу, тыңдау, табу, ашу.

Сабақты етістіктерге «Кімді? Нені?» сұрақтарын еркін қоюға болады.

Қимыл-әрекеті белгілі бір затқа тікелей ауыспай, қимыл иесінің өзінде қалатын, табыс септігін талап ЕТПЕЙТІН етістіктерді салт етістік дейміз:

- Ұйықтау, жүру, келу, бару, отыру, күлу, қуану, өсу, секіру.

Салт етістіктер басқа септіктермен (барыс, жатыс, шығыс, көмектес) байланысады:

- Мектепке (қайда? барыс) бару;

- Үйде (қайда? жатыс) отыру;

- Қуаныштан (неден? шығыс) күлу.

Салт етістікке өзгелік етіс жұрнақтары (-тыр/-тір, -ғыз/-гіз, -дыр/-дір) жалғанғанда, ол сабақты етістікке айналады:

- Күлу (салт: кімді күлу? деуге болмайды) $\rightarrow$ Күл-дір-у (сабақты: баланы күлдіру);

- Ұйықтау (салт) $\rightarrow$ Ұйық-тат-у (сабақты: бөбекті ұйықтату);

- Бару (салт) $\rightarrow$ Бар-ғыз-у (сабақты: оқушыны барғызу).