Кәсіби сөздер және диалектілер: жалпылама және жалпылама емес лексика

Тілдегі сөздер қолданылу аясына қарай екі топқа бөлінеді:

1. Жалпылама лексика — барлық қазақ халқына ортақ, кез келген адамға түсінікті сөздер (нан, су, аспан, жер, дос, оқу, келу);

2. Жалпылама емес (қолданылуы шектеулі) лексика — тек белгілі бір мамандық иелеріне немесе белгілі бір аймақтың тұрғындарына ғана түсінікті сөздер:

- Кәсіби сөздер;

- Диалект сөздер.

Белгілі бір кәсіппен, өнермен, еңбек саласымен айналысатын адамдардың күнделікті жұмысында қолданылатын арнайы сөздерді кәсіби сөздер дейміз:

- Мал шаруашылығы: күзем алу, күйекке салу, сауын, қосақ, телқоңыр;

- Егіншілік: бастыру, көктеу, аңыздау, пәлек, орақ салу;

- Қолөнер мен ұсталық: біз, көрік, қысқаш, егеу, бедерлеу, бастырмалау;

- Балық шаруашылығы: құрма ау, сүңгуір, шабақ, желкем.

Бүкіл халыққа бірдей ортақ емес, тек белгілі бір жердегі, аймақтағы тұрғындардың сөйлеуінде ғана кездесетін жергілікті сөздерді диалектілер дейміз.

Қазақ тіліндегі диалектілік айырмашылықтар:

- Оңтүстік өңірде: «сәбізді» — гәшір, «тәрелкені» — бәкір, «шәйнекті» — шәйнік, «дарбаза» — қақпа;

- Батыс өңірде: «кішкентайды» — шәкі, «орамалды» — жаулық, «жұмыртқаны» — түйме;

- Шығыс өңірде: «сымбаттыны» — сындарлы, «терезені» — әйнек.

Әдеби тілде сөйлегенде диалект сөздерді емес, жалпыхалықтық әдеби норманы қолдану талап етіледі.

Диалект сөздерді әдеби тіл нормасымен салыстыру:

- Гәшір (диалект) $\rightarrow$ Сәбіз (әдеби норма);

- Дарбаза (диалект) $\rightarrow$ Қақпа (әдеби норма);

- Әтеш (диалект) $\rightarrow$ Қораз (әдеби норма);

- Жұмыртқа $\leftrightarrow$ Түйме (диалект).