Күрделі етістіктер және көмекші етістіктер жүйесі
Негізгі және көмекші етістіктердің тіркесімі, аналитикалық формалар, қимылдың басталуы, созылуы, аяқталу сипатын білдіруі.
Екі немесе одан да көп етістіктердің тіркесуінен жасалып, біртұтас бір ғана күрделі қимылды білдіретін етістіктерді күрделі етістіктер (составные глаголы) дейміз.
Күрделі етістіктің құрамы:
- Негізгі етістік (лексикалық негізгі мағына береді, көсемше тұлғасында болады);
- Көмекші етістік (қимылдың өту сипатын, басталуын, аяқталуын білдіреді, соңында жіктеледі).
Мысал: «оқып шықты», «жазып берді», «келе жатыр», «айтып қойды».
Күрделі етістік
Көмекші етістіктер қимылдың қалай өтіп жатқанын түрлі реңкпен көрсетеді:
1. Қимылдың ұзаққа созылуы, қалыптылығы: отыр, тұр, жүр, жатыр (жазып отыр, қарап тұр, оқып жүр);
2. Қимылдың кенеттен басталуы: кет, қал (күліп жіберді, жылап қалды);
3. Қимылдың соңына дейін тиянақты аяқталуы: таста, бітір, шық (оқып шықты, жазып тастады);
4. Біреудің игілігі үшін орындалуы: бер (оқып берді, алып келді);
5. Сынап көру мағынасы: көр (байқап көр, айтып көр).
Көмекші етістік реңктері
Сөйлемде күрделі етістіктің құрамындағы барлық сөздер бірігіп, бір ғана күрделі баяндауыш болады және асты екі сызықпен бірге сызылады:
«Оқушылар жаңа ережені [мұқият тыңдап отырды].»
(Тыңдап отырды — күрделі баяндауыш).
Күрделі баяндауыш
Салыстыру:
- «Ол хат жазды.» (Жазды — бір ғана сөзден тұратын дара етістік);
- «Ол хатты жазып бітірді.» (Жазып бітірді — екі сөзден тұратын күрделі етістік).