Көсемше: қимылдың қосымша белгісі, -а/-е/-й, -ып/-іп/-п, -ғалы/-гелі

Негізгі қимыл-әрекеттің қалай орындалғанын, оның қосымша амалын немесе мақсатын білдіретін етістіктің ерекше түрін көсемше (деепричастие) дейміз.

Көсемшенің ерекшеліктері:

1. Сөйлемде көбінесе пысықтауыш (қалай? қайтіп?) қызметін атқарады;

2. Көмекші етістіктермен (отыр, тұр, жатыр, жүр, бер, көр, қой) тіркесіп, аналитикалық күрделі етістіктер жасайды: жазып отыр, келе жатыр, айтып берді;

3. Жіктік жалғауымен тіркесіп, баяндауыш болады: келіппін, барамын.

Қазақ тілінде көсемше мынадай жұрнақтар арқылы жасалады:

1. -а, -е, -й:

- Дауыссызға бітсе: бар-а, кел-е, жаз-а;

- Дауыстыға бітсе: сөйле-й, оқы-й, қара-й;

Қос сөз түрінде де жиі келеді: бара-бара, күле-күле, сөйлей-сөйлей;

2. -ып, -іп, -п:

- Дауыссызға бітсе: жаз-ып, кел-іп, көр-іп;

- Дауыстыға бітсе: оқы-п, сөйле-п, қара-п;

3. -ғалы, -гелі, -қалы, -келі (қимылдың мақсаты мен уақыттық басталуын білдіреді):

- Көр-гелі (көргелі көп болды), кел-гелі, айт-қалы.

Сөйлемдегі қызметі:

1. Пысықтауыш (қалай?): «Асқар жүгір-іп (қалай?) келді.»

2. Мезгіл пысықтауыш (қашаннан бері?): «Ол ауылға кел-гелі бір ай болды.»

3. Күрделі баяндауыштың бірінші компоненті: «Оқушылар сабақ оқы-п отыр.»

Салыстыру:

- Есімше (-ған, -атын): заттың сынын, белгісін білдіреді (Қандай бала? $\rightarrow$ Оқыған бала);

- Көсемше (-ып, -а, -ғалы): қимылдың амалын білдіреді (Қалай келді? $\rightarrow$ Жүгіріп келді).