Мәтін талдау: жоспар құру, тірек сөздер және негізгі ой
Мәтіннің тақырыбы мен негізгі идеясы, абзацтарға бөлу, тірек сөздерді табу және мәтін бойынша қарапайым әрі күрделі жоспар құру.
Кез келген сауатты мәтіннің екі басты өзегі болады:
1. Мәтіннің тақырыбы — мәтінде не туралы айтылатынын көрсететін қысқаша атауы. Сұрағы: Мәтін не туралы?
2. Мәтіннің негізгі ойы (идеясы) — автордың осы мәтін арқылы оқырманға жеткізгісі келген басты түйіні, ғибраты немесе ақылы. Сұрағы: Автор не айтқысы келді? Мәтін неге үйретеді?
Мысалы: «Құмырсқа мен көгершін» ертегісінің тақырыбы — жануарлар достығы, ал негізгі ойы — «Жақсылыққа жақсылық жасау — парыз».
Мәтін тақырыбы
Негізгі ой (Идея)
Мәтіннің ең басты мазмұнын сақтап тұрған, мағыналық тірегі болып табылатын кілт сөздерді тірек сөздер (опорные слова) дейміз.
Егер тірек сөздерді тізіп жазып алсақ, мәтіннің мазмұнын оп-оңай еске түсіруге және мазмұндап айтып беруге болады.
Мысалы, «Ғарышқа сапар» мәтінінің тірек сөздері: «Байқоңыр», «зымыран», «Тоқтар Әубәкіров», «ғарыш кеңістігі», «мақтаныш».
Тірек сөздер (Ключевые слова)
Мәтінге жоспар құру — оны абзацтарға бөліп, әр бөлігіне қысқаша ат қою:
1. Кіріспе бөлім: Оқиға қайда басталды?
2. Негізгі бөлім: Оқиға қалай өрбіді?
3. Қорытынды бөлім: Оқиға немен аяқталды?
Жоспар үлгісі:
1. Орманға саяхат.
2. Бұлақ басындағы кездесу.
3. Үйге оралу.
Мәтін жоспары (План)
Абзацты ұмытпа!
Әрбір жаңа ой жаңа жолдан, яғни абзацтан (қызыл жолдан) басталып жазылады!
Мәтінді жақсы мазмұндау үшін:
1. Мәтінді түсініп оқы;
2. Тірек сөздерін белгіле;
3. Жоспар бойынша ретімен өз сөзіңмен әңгімелеп бер.