Мәтін стилистикасы: күрделі синтаксистік тұтастық және абзац аралық байланыс
Мәтін түзуші компоненттер, күрделі синтаксистік тұтастық (КСТ), абзацтар арасындағы тізбекті және параллель байланыс түрлері.
Бір микротақырып төңірегінде біріккен, өзара мағыналық және құрылымдық жағынан байланысқан бірнеше дербес сөйлемдер шоғырын күрделі синтаксистік тұтастық (КСТ) дейміз.
КСТ мәтін құрылымындағы ең басты мағыналық бөлік болып саналады. Әдетте бір КСТ мәтіннің бір абзацын құрайды немесе бірнеше шағын абзацтан тұруы мүмкін. Оның құрамында бастама сөйлем, дамытушы сөйлемдер және қорытынды сөйлемдер болады.
Күрделі синтаксистік тұтастық
Мәтіндегі сөйлемдер екі түрлі тәсілмен байланысады:
1. Тізбекті байланыс — алдыңғы сөйлемдегі жаңа ой (рема) келесі сөйлемде белгілі ойға (темаға) айналып, ой тізбектеле өрбиді. Мұнда есімдіктер, лексикалық қайталаулар, синонимдер қолданылады.
Мысалы: «Орман арасынан бұлақ ағып жатыр. Оның суы мөлдір әрі салқын. Бұл бұлақтан құстар су ішеді».
2. Параллель (жарыспалы) байланыс — сөйлемдер біріне-бірі бағынбай, бір ортақ ойды жан-жақтан сипаттап, қатар өрбиді. Мұнда көбіне бірыңғай сөйлем мүшелері мен синтаксистік параллелизм кездеседі.
Мысалы: «Дала тыныш. Жел жоқ. Аспанда жұлдыздар жымыңдайды».
Тізбекті vs Параллель
Абзац — жаңа ойды, жаңа микротеманы білдіретін графикалық және мағыналық бөлік. Жаңа абзацты бастау келесі себептермен байланысты:
1. Ой желісінің жаңа бағытқа бұрылуы;
2. Жаңа кейіпкердің сөзге араласуы (диалог кезінде);
3. Оқиға уақытының немесе кеңістігінің ауысуы;
4. Қорытынды пікірге көшу.
Жазылым мәдениеті
Эссе немесе мақала жазғанда әр абзацта тек бір ғана негізгі тезис дамытылуы тиіс.
Мәтінді сауатты құрастыру үшін мына қадамдарды орындаңыз: