Сложноподчиненные предложения: условия, уступки, причины, времени (Сабақтас құрмалас сөйлемнің түрлері)
Четыре ведущих вида СПП: шартты бағыныңқы (-са/-се), қарсылықты бағыныңқы (-са да, -ғанымен), себеп бағыныңқы (-ғандықтан), мезгіл бағыныңқы (-ғанда, -ған соң).
В казахском языке вид сложноподчиненного предложения определяется значением придаточного (бағыныңқы сыңар) и формой его сказуемого:
1. Шартты бағыныңқы (Придаточное условия) — указывает на условие реализации главного действия. Вопрос: Қайтсе? Қайткенде? (При каком условии?).
- Сказуемое оформляется суффиксом -са / -се:
- Еңбек ет-сең ерінбей, тояды қарның тіленбей (Если будешь трудиться не ленясь, будешь сыт);
2. Қарсылықты бағыныңқы (Придаточное уступительное) — действие главного происходит вопреки условию придаточного. Вопрос: Қайтсе де? Не еткенмен? (Несмотря на что?).
- Сказуемое: -са да / -се де, -ғанмен / -генмен, -ғанына қарамастан:
- Күн суыт-са да, балалар серуенге шықты (Хотя похолодало, дети вышли на прогулку);
- Көп оқы-ғанымен, түсіне алмады (Хотя много читал, не смог понять);
3. Себеп бағыныңқы (Придаточное причины) — указывает на причину главного действия. Вопрос: Неліктен? Не себепті? (По какой причине?).
- Сказуемое: -ғандықтан / -гендіктен, -ған соң, -у себепті:
- Жаңбыр жау-ғандықтан, біз далаға шықпадық (Так как пошел дождь, мы не вышли);
4. Мезгіл бағыныңқы (Придаточное времени) — указывает на время совершения главного действия. Вопрос: Қашан? Қашаннан бері? (Когда?).
- Сказуемое: -ғанда / -генде, -ған соң, -а / -е, -ған сайын:
- Пойыз кел-генде, халық қарсы алды (Когда поезд прибыл, народ встретил);
- Ол сөйле-ген сайын, тыңдаушылар ұйи түсті.