Үстеу және оның мағыналық түрлері: мезгіл, мекен, сын-қимыл, мөлшер
Үстеудің сөз табы ретіндегі ерекшелігі, түрленбейтін өзгермейтін табиғаты, 7 мағыналық түрі: мезгіл, мекен, сын-қимыл, мөлшер, себеп-салдар, мақсат және күшейткіш үстеулер.
Қимылдың, іс-әрекеттің әр түрлі белгісін, мезгілін, мекенін, сынын, мөлшерін және мақсатын білдіретін сөз табын үстеу (наречие) дейміз.
Үстеудің басты ерекшелігі:
- Ол өзгермейтін, түрленбейтін сөз табы!
- Үстеулерге көптік, септік, тәуелдік, жіктік жалғаулары жалғанбайды;
- Сөйлемде көбінесе етістіктің алдында тұрып, пысықтауыш қызметін атқарады.
Үстеу (Наречие)
Қазақ тілінде үстеу 7 түрге бөлінеді:
1. Мезгіл үстеуі (Қашан? Қашаннан бері?): кеше, бүгін, ертең, жазда, қыста, күндіз, түнде, әлдеқашан, биыл;
2. Мекен үстеуі (Қайда? Қайдан?): жоғары, төмен, ілгері, кейін, алыс, жақын, алда, артта;
3. Сын-қимыл (бейне) үстеуі (Қалай? Қайтіп?): тез, жылдам, шапшаң, дереу, қолма-қол, бірте-бірте, жаяу, әрең;
4. Мөлшер үстеуі (Қанша? Қаншама?): көп, аз, сонша, соншама, біраз, анағұрлым, мүлдем, талай;
5. Күшейткіш үстеуі (Қандай дәрежеде?): өте, тым, аса, тіпті, керемет, ғаламат;
6. Мақсат үстеуі (Не мақсатпен?): әдейі, жорта, қасақана;
7. Себеп-салдар үстеуі (Не себепті?): амалсыздан, шарасыздан, босқа, текке.
Мезгіл үстеуі (Қашан?)
Мекен үстеуі (Қайда?)
Сын-қимыл үстеуі (Қалай?)
Есте сақта!
Сын есім заттың сынын білдірсе (жүйрік ат), үстеу қимылдың сынын білдіреді (жүйрік жүгірді)!
Үстеулер екі жолмен жасалады:
1. Негізгі үстеулер: кеше, ертең, жоғары, көп, аз;
2. Туынды үстеулер:
- Жұрнақтар арқылы: жаз-да, қыс-та, орыс-ша, бала-ша, кезек-пен, тез-де;
- Қос сөз түрінде: қолма-қол, көзбе-көз, бірте-бірте, ертелі-кеш.
Негізгі және Туынды үстеу
Мысал: «Біз [кеше] (мезгіл) ауылдан [жаяу] (сын-қимыл) [әрең] (сын-қимыл) жеттік.»