Қимыл-сын және мақсат бағыныңқылы сабақтас құрмалас сөйлемдер

Басыңқы сөйлемдегі қимыл-әрекеттің қалай, қандай тәсілмен орындалғанын сипаттайтын бағыныңқы түрін қимыл-сын бағыныңқы дейміз.

Сұрақтары: қалай? қалайша? қайтіп?

Жасалу тәсілдері:

1. Көсемше жұрнақтары арқылы (-а/-е/-й, -ып/-іп/-п): «Ол қолын бұлғап, бізбен қоштасты»;

2. Есімшеге септеулік шылаулар тіркесуі арқылы (-ғандай, -гендей, -ғандай болып): «Біреу шақырғандай, артына жалт қарады»;

3. Тұрақты тіркесті аналитикалық баяндауыштар арқылы.

Басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің орындалу мақсатын, ниетін көрсететін бағыныңқы түрін мақсат бағыныңқы дейміз.

Сұрақтары: не мақсатпен? не үшін?

Жасалу жолдары:

1. Тұйық етістікке (-у) «үшін», «деп», «мақсатымен» көмекші сөздері тіркесуі арқылы: «Емтиханды жақсы тапсыру үшін, ол күні бойы дайындалды»;

2. Шартты райлы етістікке «деп» сөзі тіркесуі арқылы (-сын деп, -ейін деп): «Досым ренжімесін деп, барлық шындықты айттым».

Қимыл-сын және мақсат бағыныңқы сөйлемдердің баяндауыштары тиянақсыз болғандықтан, басыңқының баяндауышымен етістікті тіркес заңдылығы арқылы қабыса байланысады. Мұндай сөйлемдерде де бағыныңқы мен басыңқының арасына үтір қойылады.

Сөйлемнің бағыныңқы түрін дәл анықтау үшін бағыныңқы сөйлемге басыңқы сөйлемнен дұрыс сұрақ қоя білу маңызды.